اصطلاحات به کار رفته در این قانون دارای تعاریف زیر میباشد :
منابع ژنتیکی: هر نوع ماده ژنتیکی با منشا گیاهی، جانوری یا ریزسازواره (میکروارگانیسم) که دارای واحدهای قابل توارث است و ارزش بالفعل یا بالقوه دارد.
زیستگاه اصلی: مکان یا محلی که یک منبع ژنتیکی بهطور طبیعی در آنجا یافت یا حفاظت میشود.
خارج از زیستگاه اصلی: مکان یا محل یافت یا حفاظت یک منبع ژنتیکی در خارج از محل طبیعی پراکنش آن
مجموعه: منابع ژنتیکی مربوط به یک گونه یا گونههای خویشاوند که جمعآوری و خارج از زیستگاه اصلی حفاظت میشوند.
دسترسی: در اختیار گرفتن منابع ژنتیکی در داخل و یا خارج از زیستگاه طبیعی آنها به منظور تحقیق و یا استفاده از اجزای ژنتیکی آنها و یا استخراج مشتقات آنها
فرآیند بهنژادی: فرآیندی که باعث تغییر ریخته ارثی و بروز ویژگیهای جدید در موجودات زنده میگردد.
دست ورزی ژنتیکی: آن دسته از فرآیندهای بهنژادی که در سطح مولکولی و سلولی انجام میشود.
بهره برداری: استفاده از منابع ژنتیکی به نحوی که منجر به فرسایش یا به مخاطره افتادن آنها نشود و مغایر قوانین و مقررات مربوط نباشد.
بهره برداری ژنتیکی: استفاده از منابع ژنتیکی به منظور تولید هر گونه ماده زیستی مشتق از آنها و منابع ژنتیکی جدید
بهنژادگر: شخص حقیقی یا حقوقی که یک رقم، نوع یا نژاد ژنتیکی را برای اولین بار به صورت قابل بهره برداری اصلاح یا کشف میکند و یا بهبود میبخشد.
حقوق بهنژادگران: حقوق مالکیت فکری مرتبط با منابع ژنتیکی که به بهنژادگران منابع ژنتیکی اعطاء میگردد.
منابع ژنتیکی که در زیستگاههای اصلی یا در مجموعههای خارج از زیستگاه اصلی واقع در قلمرو سرزمینی و حاکمیت ملی جمهوری اسلامی ایران وجود دارند و یا آن دسته از منابع ژنتیکی که منشا ایرانی دارند و در مراکز دولتی و یا غیردولتی خارج از کشور نگهداری میشوند و همچنین اطلاعات و دانش سنتی مربوط به منابع ژنتیکی، ذخیره ژنتیکی محسوب میشود و بر اساس مفاد این قانون قابل دسترسی و بهره برداری است.
این ماده نافی حقوق مالکیت مادی افراد بر منابع ژنتیکی خود نیست.
در اجرای مفاد این قانون وزارتخانههای جهاد کشاورزی و بهداشت، درمان و آموزش پزشکی و سازمان حفاظت محیط زیست موظفند هر کدام با استفاده از امکانات جاری بدون گسترش ساختار تشکیلاتی و با سازماندهی تمامی واحدهای درون سازمانی موجود که در ذیل احکام این قانون قرار میگیرند، ساختاری مستقل و متناسب تا سطح معاون بالاترین مقام مسوول دستگاه و با رعایت قوانین و مقررات مربوط تاسیس و حسب مورد به ترتیب امور منابع ژنتیکی کشاورزی اعم از حفاظت از ذخایر ژنتیکی و بانک ژن در محدوده امور مربوط به کشاورزی، باغبانی، جنگل، مرتع، بیابان، شیلات، دام، طیور، زنبورداری و خوراک دام و طیور و بیماریها و آفات مرتبط با این موارد، منابع ژنتیکی پزشکی انسانی و منابع ژنتیکی حیات وحش را با شرح وظایف زیر مدیریت نمایند:
شناسایی، نگهداری، ثبت، حفاظت، پایش و احیای منابع ژنتیکی و دانش سنتی مرتبط با آنها
نظارت بر بهره برداری از منابع ژنتیکی و صدور مجوز بهره برداری ژنتیکی در دستگاههای مربوط
استیفای حقوق ملی و صیانت از آن در سطح داخلی و بینالمللی
ارتقای آگاهیهای عمومی و دانش تخصصی مربوط
شناسایی عوامل تهدیدکننده، پیشگیری و به حداقل رساندن تهدیدهای متوجه منابع ژنتیکی
حمایت و توسعه تحقیقات در زمینههای حفاظت، ثبت و بهره برداری پایدار از منابع ژنتیکی
در اجرای این قانون مقام صلاحیت دار در مراجع و مجامع بینالمللی جهت استیفای حقوق جمهوری اسلامی ایران توسط هیات وزیران تعیین خواهد شد.
به منظور سیاستگذاری اجرائی و انجام هماهنگیهای لازم بین دستگاههای متولی موضوع ماده (3) این قانون در حفاظت و بهره برداری از منابع ژنتیکی و نیز اتخاذ تصمیم نهائی در مواردی که ارتباط قطعی موضوع به یکی از سه حوزه امور منابع ژنتیکی کشاورزی، منابع ژنتیکی پزشکی انسانی و منابع ژنتیکی حیات وحش مورد ابهام دستگاههای متولی قرار گیرد، شورای ملی منابع ژنتیکی کشور مرکب از وزرای جهاد کشاورزی، بهداشت، درمان و آموزش پزشکی، علوم، تحقیقات و فناوری، دادگستری و صنعت، معدن و تجارت، رئیس سازمان حفاظت محیط زیست و معاون علمی و فناوری رئیس جمهور تشکیل میشود.
مصوبات شورا با تصویب اکثریت وزیران عضو شورا و تایید رئیس جمهور لازم الاجراء است.
محل استقرار دبیرخانه شورا، وزارت جهاد کشاورزی میباشد.
اشخاص حقیقی و حقوقی نمیتوانند منابع ژنتیکی یا اجزای تشکیلدهنده آنها را به صورتی که در زیستگاههای طبیعی یافت و یا حفاظت میشوند و یا توسط کشاورزان و بهره برداران استفاده میشوند، تحت مالکیت فکری خود ثبت کنند.
منابع ژنتیکی با مشخصات جدید، بر اساس فرآیندهای بهنژادی و دست ورزی ژنتیکی با رعایت مفاد این قانون و سایر قوانین مربوط به مالکیت فکری توسط نهادهای متولی موضوع ماده (3) این قانون قابل ثبت بوده و این ثبت موجب مالکیت فکری میباشد.
ثبت ارقام گیاهی جدید مطابق قانون ثبت ارقام گیاهی و کنترل و گواهی بذر و نهال مصوب 29/4/1382 صورت میگیرد.
دسترسی به منابع ژنتیکی و بهره برداری از آن تابع آییننامه اجرائی شرایط دسترسی و نحوه بهره برداری ژنتیکی است که توسط وزارتخانههای جهاد کشاورزی، بهداشت، درمان و آموزش پزشکی و سازمان حفاظت محیط زیست با همکاری وزارت علوم، تحقیقات و فناوری و جهاد دانشگاهی ظرف مدت سه ماه از تاریخ ابلاغ این قانون تهیه میشود و به تصویب هیات وزیران میرسد. آییننامه اجرائی مذکور باید با رویکرد حفاظت از منابع ژنتیکی، تسهیل در امر پژوهش با اولویت پژوهشگران داخلی و رعایت حقوق عرفی جوامع محلی تنظیم شود.
ایجاد هرگونه تعهد در خصوص منابع ژنتیکی و دانش سنتی مربوط به آن، توسط هر شخص حقیقی یا حقوقی در برابر اشخاص حقیقی و حقوقی داخلی یا خارجی منوط به موافقت نهاد متولی مربوط است.
رفتارهای زیر جرم است و حسب مورد مرتکب با حکم مراجع قضائی ذی صلاح به مجازات زیر محکوم میشود:
دسترسی و بهره برداری ژنتیکی بدون رعایت مفاد این قانون و صادرات و خارج ساختن منابع ژنتیکی به منظور دسترسی و بهره برداری از منابع ژنتیکی بدون مجوز نهاد متولی مربوط، به ترتیب مستوجب یک یا چند نوع از مجازاتهای تعزیری درجه (5) و (6) قانون مجازات اسلامی است.
هرگونه اقدام به فرسایش و یا تخریب عمدی و بدون مجوز منابع ژنتیکی و یا زیستگاههای آنها، مستوجب یک یا دو نوع از مجازاتهای درجه (4) تعزیری قانون مجازات اسلامی است و چنانچه اقدامات صورت گرفته به صورت گسترده موجب آسیب و یا از بین رفتن منابع ژنتیکی گردد و امنیت ملی را در حوزههای اقتصادی، غذایی، زیست محیطی و دفاعی با مخاطره مواجه سازد مرتکب به حداکثر مجازات مقرر در این بند محکوم میشود. رهاسازی بدون مجوز نمونههای ژنتیکی بیگانه در صورتی که موجب فرسایش و یا تخریب منبع ژنتیکی و یا زیستگاههای آنها شود نیز مشمول حکم همین بند است.
در همه موارد فوق مرتکب علاوه بر تحمل مجازات، مکلف به جبران خسارت وارده به منابع ژنتیکی به تشخیص کارشناس رسمی دادگستری یا خبره به انتخاب دادگاه میباشد. دادگاه میتواند در صورت امکان، اعاده به وضع سابق را به جای جبران خسارت مورد حکم قرار دهد.
در ماده (10) قانون نظام جامع دامپروری کشور مصوب 7/5/1388 عبارت «و منابع و مواد ژنتیکی مربوط» و همچنین تبصره (2) آن حذف و عنوان تبصره (3) ماده مذکور به «تبصره (2)» اصلاح میشود.
قانون فوق مشتمل بر نه ماده و هفت تبصره در جلسه علنی روز یکشنبه مورخ بیست و چهارم دی ماه یکهزار و سیصد و نود و شش مجلس شورای اسلامی تصویب شد و در تاریخ 24/6/1397 از سوی مجمع تشخیص مصلحت نظام با تایید تبصره یک ماده پنج موافق با مصلحت نظام تشخیص داده شد.
رئیس مجلس شورای اسلامی - علی لاریجانی