کلیات
بمنظور افتتاح دوره اجلاسیه مجلس بررسی نهائی قانون اساسی و در اجرای مقررات فصل ششم قانون انتخابات، ستاد مرکزی انتخابات موظف است بمحض حصول حد نصاب مقرر اعتبارنامه هائی که توسط نمایندگان حوزههای انتخابیه استانها بدبیرخانه ستاد مرکزی انتخابات تحویل شده است تاریخ جلسه افتتاحیه مجلس را از طریق رادیو، تلویزیون و جراید به آگاهی مردم برساند.
دبیرخانه ستاد مرکزی انتخابات مکلف است هنگام دریافت اعتبارنامهها با مراجعه تدریجی نمایندگان بدبیرخانه و تحویل رسمی اعتبارنامهها حضور نمایندگان حوزههای انتخابیه استانها را بترتیب و با ذکر مشخصات در دفتری بنام «دفتر حضور نمایندگان» ثبت نمایند.
دبیرخانه ستاد مرکزی انتخابات موظف است جایگاه استقرار نمایندگان را بترتیب ثبت نام از اولین ردیف کرسیهای پیشین مجلس تعیین نموده و کارت حاوی شماره کرسی نمایندگان را به آنان تحویل نماید.
نمایندگان مجلس بررسی نهائی قانون اساسی در اجلاس رسمی مجلس فقط در کرسی خود جلوس خواهند کرد.
غیبت بدون اجازه نمایندگان در دوره اجلاسیه مجلس بررسی نهائی قانون اساسی بیش از یک جلسه مجاز نخواهد بود.
غیبت غیرمجاز برای هر جلسه اعم از جلسه رسمی عمومی و یا کمیسیونها و یا شورای دبیران، یکبار حق رای نماینده در جلسه رسمی و یا کمیسیون و یا شورای بعدی که حاضر شود ساقط میگردد.
مرخصی نمایندگان در دوره اجلاسیه مجلس بررسی نهائی قانون اساسی بیش از یک جلسه مجاز نخواهد بود.
جلسات عمومی بررسی نهائی قانون اساسی و اخذ تصمیمات در اصول قانون اساسی با حضور 2/3کلیه نمایندگان (50 نفر) رسمیت مییابد و تصمیمات متخذه با اکثریت نصف بعلاوه یک مجموع نمایندگان (38 نفر) معتبر است. جلسات کمیسیونها و شورای دبیران با حضور اکثریت اعضاء رسمیت پیدا میکند و تصمیمات متخذه با اکثریت حاضرین در جلسه معتبر خواهد بود.
پس از رسمیت یافتن جلسه خروج نمایندگان از جلسه تا میزان اکثریت مطلق (نصف بعلاوه یک) مانع ادامه بحث و رسیدگی نخواهد بود ولی بهنگام اخذ تصمیم و رایگیری رای نماینده یا نمایندگانی که بجلسه مراجعت نکردهاند بعنوان رای ممتنع در مجموع آراء احتساب میگردد.
هیئت رئیسه موقت
در نخستین جلسه رسمی مجلس بررسی نهائی قانون اساسی مسن ترین نمایندگان حاضر در جلسه بریاست سنی تعیین میشود و با جلوس رئیس موقت در جایگاه هیئت رئیسه یکنفر از اعضای مسن حاضر در جلسه نیز بعنوان نایب رئیس و سه نفر از جوانترین اعضای حاضر در جلسه بترتیب دو نفر بعنوان منشی و یکنفر بعنوان دبیر تعیین و در اطراف رئیس موقت مجلس در جایگاه هیئت رئیسه جلوس مینمایند.
تعیین و تشخیص مسن ترین و جوانترین نمایندگان مطابق با مشخصات ثبت دفتر حضور و یا دبیرخانه ستاد مرکزی انتخابات خواهد بود.
هیئت رئیسه موقت تا انتخاب هیئت رئیسه دائم کلیه و ظایف هیئت رئیسه دائم را بعهده خواهد داشت.
با جلوس هیئت رئیسه موقت در جایگاه هیئت رئیسه مجلس ، نمایندگان حاضر در مجلس بررسی نهائی قانون اساسی بترتیب ماده 13 مراسم سوگند بجای آورده و ذیل صورت قسم نامه را امضاء مینمایند.
رئیس مجلس موقت متعاقب تکبیر صورت قسم نامه را بحالت قیام و خضوع در مقابل قرآن کریم و کتب آسمانی اقلیتها که در پیش روی نمایندگان در صدر اجلاس قرار دارد با بیان شمرده قرائت میکند نمایندگان حاضر در جلسه نیز در حال قیام قاطع و شمرده آنرا تکرار مینمایند و پس از قرائت قسم نامه کلیه نمایندگان بترتیب از او لین ردیف پیشین مجلس بمحل تریبون خطابه که ورقه قسم نامه روی آن گشوده است میروند و ذیل صورت قسم نامه را امضاء مینمایند.
صورت قسم نامه مجلس بررسی نهائی قانون اساسی بشرح زیر میباشد: بسم الله الرحمن الرحیم «ما به پرو ردگار یکتا و در برابر خلق قهرمان ایران بقرآن و دیگر کتب آسمانی سوگند میخوریم که در بررسی و تدوین قانون اساسی نظام جمهوری اسلامی ایران همواره اصول ذیل را رعایت نموده، به تحقق آنها متعهد باشیم: 1 به رژیم جمهوری اسلامی ایران که به تائید ملت رسیده وفادار و مومن بوده، در راه استحکام و دوام آن کوشش نمائیم. 2 تمامیت ارضی مملکت و همبستگی همه اقوام ایرانی را در تحت لوای جمهوری اسلامی ایران مد نظر قرار دهیم. 3 بمسئولیت خطیر خود در مقابل خدا و ملت مسلمان ایران و ماموریت تاریخی که این ملت بما واگذار کرده توجه عمیق مبذول داشته، در جریان بررسی قانون اساسی احقاق حقوق پایمال شده ملت ستمدیده ایران در طول 25 قرن سلطه جباران بر این مملکت و اهداف انقلاب مقدس اسلامی را که متضمن مصالح ملی جامعه ایران است نصب العین قرار دهیم.»
نمایندگانی که در جلسه ادای سوگند حضور نداشته و بعدا وارد مجلس میشوند باید در اولین جلسه حضور در مجلس صورت قسم نامه را قرائت نموده و ذیل آنرا امضاء کنند.
تشکیل کمیسیون - شعب و هیئت رئیسه دائم
بمنظور بررسی نظریات رسیده و مواد پیشنهادی، در مجلس بررسی نهائی قانون اساسی سیزده کمیسیون تشکیل میشود که هر کمیسیون دارای پنج عضو مرکب از رئیس و نایب رئیس و دو منشی و یکنفر دبیر خواهد بود. بررسی اصول قانون اساسی پیشنهادی بترتیب زیر به کمیسیونها محول میگردد:
: کمیسیون شماره 1 که مسئول بررسی اصول کلی قانون اساسی از اصل 1 تا 12 میباشد.
: کمیسیون شماره 2 مسئول بررسی فصول دین رسمی حاکمیت ملی و پرچم و زبان از اصل 13 تا 21میباشد.
:کمیسیون شماره 3 که در فصل حقوق ملت مسئول بررسی اصل 22 تا 34 است.
: کمیسیون شماره 4 که در فصل حقوق ملت مسئول بررسی اصول 35 تا 45 است.
: کمیسیون شماره 5 در فصل قوه مقننه مسئول بررسی اصل 48 تا 54 است.
: کمیسیون شماره 6 مسئول بررسی قانون اساسی در فصل قوه مقننه از اصل 55 تا 65 است.
: کمیسیون شماره 7 در فصل قوه مقننه اصول 66 تا 74 را بررسی خواهد کرد.
: کمیسیون شماره 8 مسئول بررسی اصول قانون اساسی در فصل قوه مجریه از اصل 75 تا 88 خواهد بود.
: کمیسیون شماره 9 مسئول بررسی قانون اساسی در فصل قوه مجریه از اصل 89 تا 102 میباشد.
: کمیسیون شماره 10 مسئول بررسی در فصل قوه مجریه از اصل 103 تا 113 است.
: کمیسیون شماره 11 مسئول بررسی قانون اساسی در فصل قوه مجریه از اصل 114 تا 125 خواهد بود.
: کمیسیون شماره 12 مسئول بررسی قانون اساسی در فصل قوه قضائیه از اصل 126 تا 140 میباشد.
: کمیسیون شماره 13 مسئول بررسی قانون اساسی در فصول دیوان عدالت و شورای نگهبان و فصول یازده و دوازده از اصل 141 تا 151 خواهد بود.
کمیسیونهای مسئول بررسی قانون اساسی در فصول قوه مقننه و مجریه میتوانند از نظر ارتباط مسائل مورد بحث، عند اللزو م جلسه مشترک تشکیل دهند.
اعضاء کمیسیونهای 13 گانه بترتیب ورود به مجلس و ارائه اعتبارنامه و ثبت نام آنان در «دفتر حضور نمایندگان» به انتخاب خود و حتی الامکان با رعایت تخصص در یکی از کمیسیونها ثبت نام میکنند درصورتیکه اعضاء هریک از کمیسیونها بحد نصاب مقرر (پنج نفر) برسد داوطلب در کمیسیون دیگری ثبت نام خواهد کرد.
قبل از تعیین هیئت رئیسه کمیسیونها، اعضاء کمیسیونها میتوانند بمنظور رعایت امر تخصص، با توافق یکدیگر و با اجازه هیئت رئیسه موقت مجلس، از کمیسیونی به کمیسیون دیگر منتقل شوند.
عضویت کلیه نمایندگان در کمیسیونها در کارت حاوی شماره کرسی آنان و در دفتر دبیرخانه مجلس قید خواهد شد.
عضویت آخرین 8 نفر از نمایندگان مجلس پس از تکمیل کمیسیونهای 13 گانه موکول به انتخاب هیئت رئیسه دائم مجلس و هیئت رئیسه شورای دبیران خواهد بود تا جای خالی اعضائی که از کمیسیونها بسمت هیئت رئیسه مجلس و هیئت رئیسه شورای دبیران انتخاب شدهاند پر کنند.
انتخابات هیئت رئیسه کمیسیونهای 13 گانه بلا فاصله پس از تعیین هیئت رئیسه دائم با رای مخفی و اکثریت نسبی بعمل خواهد آمد.
انتخاب دبیران کمیسیونها حتی الامکان با رعایت صلاحیت علمی و تخصصی آنان صورت خواهد گرفت.
بمنظور هم آهنگی بررسی نسبت به گزارشهای رسیده از کمیسیونهای مسئول بررسی اصول قانون اساسی (کمیسیونهای 13 گانه) و تهیه و تنظیم گزارش هر شور جهت تسلیم به هیئت رئیسه مجلس و طرح در جلسه عمومی، شورائی تحت عنوان شورای دبیران مرکب از 17 عضو و شامل رئیس، و نایب رئیس و یک منشی (هیئت رئیسه شورای دبیران) و 13 نفر دبیر از کمیسیونهای 13 گانه و یکنفر دبیر از طرف هیئت رئیسه مجلس تشکیل میشود.
هیئت رئیسه موقت پس از انجام مراسم سوگند بدو ن تا خیر نسبت به انتخاب هیئت رئیسه دائم سپس تعیین یک رئیس یک نایب رئیس و دو منشی و یک دبیر و همچنین انتخاب رئیس و نایب رئیس و دبیر شورای دبیران با رای مخفی و اکثریت نسبی اقدام خواهد کرد.
و ظایف کمیسیونها در بررسی اصول قانون اساسی
نحوه بررسی اصول قانون اساسی بشرح زیر است:
شور اول اصول قانون اساسی در کمیسیونهای سیزدهگانه بمدت چهار روز.
شور اول شورای دبیران در اصول قانون اساسی بمدت دو روز (تدو ین و تنظیم و فصلبندی)
شور اول اصول قانون اساسی در جلسات رسمی و علنی مجلس بمدت سیزده روز.
شور دوم اصول قانون اساسی در کمیسیونهای سیزدهگانه بمدت دو روز.
شور دوم شورای دبیران در اصول قانون اساسی بمدت ی روز.
شور دوم اصول قانون اساسی در جلسات رسمی علنی مجلس بمدت شش روز.
شور سوم اصول قانون اساسی در جلسات رسمی مجلس و اخذ رای نهائی بمدت دو روز.
مقصود از شور در بندهای یک این ماده بررسی و اصلاح قانون اساسی برمبنای اصول و احکام اسلامی و پیشنهادهای رسیده و اعمال نظرات نمایندگان میباشد.
هریک از کمیسیونها با توجه بمقررات فصل سوم، در شور اول اصول قانون اساسی، بررسی اصولی را که در جزوات جداگانه توسط دبیرخانه مجلس در اختیار دبیر کمیسیون گذارده خواهد شد جزء جزء مورد شور و بررسی قرار میدهند.
هر یک از کمیسیونهای مجلس برای تنظیم صورتجلسه و انجام امور دفتری و تسریع در جریان امور بایگانی چاپ و تکثیر اوراق و اسناد یک مخبر اداری از اعضای دبیرخانه ستاد مرکزی انتخابات در اختیار خواهند داشت.
جلسات کمیسیونهای مجلس در دفاتر و اطاقهای جداگانهای که توسط دبیرخانه تجهیز شده است تشکیل خواهد شد و تنظیم صورتجلسات و ثبت اسامی افراد حاضر در جلسه توسط مخبر اداری کمیسیون صورت خواهد گرفت و پس از ملاحظه و امضای رئیس کمیسیون تقدیم هیئت رئیسه مجلس خواهد شد.
هیئت رئیسه با اعزام اعضای خود و اعضای شورای دبیران به کمیسیونها، کار آنها را از نظر زمانبندی اوقات کار نظارت مینماید.
هر یک از نمایندگان نظریاتی راجع بموضوعهای مطروحه در کمیسیونی که خود عضو آن نمیباشد داشته باشد آن نظریات را میتواند کتبا و بوسیله هیئت رئیسه باطلاع کمیسیون و یا کمیسیونهای مربوط برساند.
در شور اول بررسی اصول قانون اساسی رئیس کمیسیون رسمیت جلسه را اعلام مینماید و یکی از دو منشی اصل به اصل مواد قانون را قرائت میکند و هر یک از اعضاء با اجازه رئیس حداکثر پنج دقیقه با رعایت و زمانبندی برنامه کمیسیون نظرات خود را بیان میدارد و سپس با اعلام رئیس برای تائید یا اصلاح هر یک از اصول با رای مستقیم و بلند کردن دست اخذ رای بعمل میآید و توسط مخبر اداری وضع رایگیری در اصل مورد شور صورتجلسه و به امضای اعضاء میرسد.
اصول مورد رسیدگی در شور اول پس از تائید و امضاء برای رسیدگی مجدد قابل طرح در کمیسیون نمیباشد.
هریک از کمیسیونهای مجلس باید در مدت مقرر گزارش شور اول کمیسیون را از طریق رئیس کمیسیون تسلیم هیئت رئیسه مجلس نماید، در غیر اینصورت کمیسیون با نظر رئیس مجلس توسط سایر نمایندگان تقویت میشود تا قبل از انقضاء شور اول در شورای دبیران گزارش کمیسیون آماده گردد.
پس از شور اول اصول قانون اساسی در کمیسیونهای سیزدهگانه با دستور رئیس مجلس، شورای دبیران تشکیل و گزارشات کمیسیونهای سیزدهگانه مجموعا مورد شور قرار میگیرد.
کمیسیون دبیران در شور اول اصول قانون اساسی با توجه به گزارشهای کمیسیونهای سیزدهگانه، گزارش هر کمیسیون را بترتیب مورد بررسی قرار میدهد، بدین صورت که دبیر کمیسیون که گزارش همان کمیسیون در شورای دبیران مطرح است،اصول مورد بررسی و گزارش کمیسیون متبوعه خود را قرائت و نظرات سایر دبیران در ارتباط با اصول دیگر قانون اساسی و همآهنگ ساختن آنها، با اجازه رئیس شورای دبیران، حداکثر در ده دقیقه بیان میشود. دبیران حاضر جلسه توسط رئیس کمیسیون دبیران تسلیم هیئت رئیسه مجلس خواهد شد.
شور اول جلسه رسمی مجلس بررسی نهائی قانون اساسی با اعلام رسمیت جلسه توسط رئیس و با طرح گزارش از اولین کمیسیون مجلس با حضور نمایندگان مجلس آغاز خواهد شد.
گزارش مطروحه هر کمیسیون قبل از اعلام جلسه رسمی بین نمایندگان توزیع خواهد شد.
تشخیص عده حاضر در جلسه رسمی بعهده منشیان هیئت رئیسه و اعلام آن با رئیس مجلس میباشد.
دستور جلسه شور اول مجلس برای هر روز در ساعت 8 صبح و قبل از انعقاد جلسه در کارت مخصوص ثبت و خارج از محل جلسه روی تابلو نصب میگردد.
با اجازه رئیس مجلس دبیر هریک از کمیسیونهای سیزدهگانه بترتیب از اولین کمیسیون پشت تریبون خطابه قرار خواهد گرفت و گزارش و اصول مطروحه همان کمیسیون را قرائت خواهد نمود.
پس از قرائت کامل گزارش شور اول هر کمیسیون بلا فاصله با اعلام رئیس مجلس اصول مطروحه مجددا یک یک قرائت و تقاضای رای با قیام میشود.
در صورتیکه در نتیجه رایگیری گزارش یا قسمتی از آن بتصویب نرسید، با اعلام رئیس مجلس، اصول مذکور بنظرخواهی نمایندگان گذارده میشود.
نظرخواهی و بیان نظرات نمایندگان بشرح زیر خواهد بود:
هریک از نمایندگان عضو کمیسیونهای سیزدهگانه نظر و پیشنهاد خود را روی ورقه مخصوص ثبت و به رئیس کمیسیون متبوع خود تسلیم مینماید.
در صورتیکه رئیس هریک از کمیسیونها بررسی در پیشنهاد و نظرات اعضای کمیسیون متبوع خود را لازم بداند با اجازه رئیس مجلس جلسه فوق العاده تشکیل میدهد.
بلا فاصله با اجازه رئیس مجلس جلسه فوق العاده هریک از کمیسیونهای مورد تقاضا در اطاق همان کمیسیون بمدت سه ساعت دایر میگردد و در خاتمه نظرات جمعی هریک از کمیسیونهای متشکله تحت عنوان «تقریرنامه شور اول» تنظیم و پس از امضای اعضاء توسط رئیس کمیسیون تسلیم هیئت رئیسه میشود.
بلا فاصله پس از جلسات فوق العاده کمیسیونها، مجددا جلسه رسمی با اعلام رئیس مجلس تشکیل و تقریرنامههای هریک از کمیسیونها بترتیب توسط دبیر همان کمیسیون از پشت تریبون خطابه قرائت و با جمله «تاکید در اصلاح» تسلیم مجلس میشود.
در پایان قرائت تقریرنامهها چنانچه اعضای کمیسیونی که گزارش آنها در دستور روز جلسه رسمی مجلس قرار دارد، توجیه و یا پاسخ به تقریرنامهها را لازم بدانند، بنا به تشخیص رئیس کمیسیون مربوط و به اجازه رئیس مجلس دبیر کمیسیون پشت تریبون خطابه قرار خواهد گرفت و در فرصت پنج الی ده دقیقه توضیح یا پاسخ لازم را به استحضار مجلس خواهد رساند.
در پایان شور اول اجلاس رسمی مجلس و طرح دستورات روزانه کمیسیونها تقریرنامهها و گزارشها و اصول مطروحه هر کمیسیون توسط رئیس مجلس برای شور دوم به کمیسیونهای مربوط ارجاع و اصلاح گزارش و اصول مطروحه درخواست میشود.
در ارجاع گزارشها جلسه رسمی بکمیسیونها باید کلیه مدارک و تقریرنامهها و نظرات و اصول مطروحه اعم از آنکه بتصویب مجلس رسیده یا نرسیده باشد، جمعا تحویل کمیسیونهای مربوط گردد.
نحوه بررسی اصول قانون اساسی در شور دوم بهمان ترتیب مراحل شور اول خواهد بود که با نظم کامل اصول قانون اساسی در کمیسیونهای سیزدهگانه و شورای دبیران مورد رسیدگی قرار گرفته و سپس در دستور و شور دوم جلسه رسمی مجلس گذارده خواهد شد.
انتظام مجلس
پس از تعین هییت رئیسه، مجلس و شورای دبیران با اعلام رئیس مجلس جلسه رسمی تشکیل خواهد داد و پس از معرفی اعضاء و هیئت رئیسه کمسیونها وظایف هر کمیسیون توسط رئیس مجلس به رئیس کمسیون مربوط ابلاغ میگردد و تاریخ تشکیل و ساعات شروع و ختم جلسات تعین و باطلاع نمایندگان حاضر در مجلس میرسد.
هریک از نمایندگان که مطلب مهمی داشته باشد در ارتباط با دستور روز مجلس میتواند با ثبت نام در فاصله قبل از شروع و ورود مجلس در دستور و یا با اجازه رئیس و رعایت نوبت بعنوان نطق قبل از دستور خود اظهار نماید.
نطق نمایندگان قبلا تنظیم و یک نسخه آن هنگام ثبت نام تقدیم هییت رئیسه میشود.
نمایندگانی که برای نطق قبل از دستور اجازه گرفتهاند با اعلام رئیس مجلس بنوبت پشت تریبون خطابه قرار خواهند گرفت و حداکثر پانزده دقیقه مطالب خود را اظهار مینمایند.
نمایندگان از جایگاه کرسی خود حق ایراد سخن ندارند مگر با اجازه رئیس مجلس.
در هر جلسه رسمی حداکثر پنج نماینده میتوانند نطق قبل از دستور ایراد نمایند.
ثبت نام نمایندگان برای نطق قبل یا بعد از دستور باید در جدول مخصوص نطق که روی تابلو خارج از جلسه مجاور کارت دستور روز جلسه رسمی نصب میشود صورت گیرد و نمایندگان شخصا نام خود را در جدول ثبت نمایند. اجازه نطق توسط رئیس مجلس مطابق ردیف ثبت نام در جدول و از روی نوبت خواهد بود.
نمایندگان نباید از موضوع مباحثه و نطق دستور روز مجلس خارج شوند، در غیر اینصورت رئیس مجلس باو تذکر میدهد و اگر نماینده مذکور مجددا از موضوع مباحثه خارج شود توسط رئیس باو اخطار داده میشود و چنانچه نماینده مذکور به اخطار رئیس توجه ننمود، رئیس مجلس ناطق را از ادامه نطق منع و در اینصورت نماینده باید تریبون خطابه را ترک نماید.
قطع کلام ناطق یا توهین و استعمال الفاظ نا مربوط و زشت و یا توضیحات شخصی و یا هر گونه حرکات و رفتار و تظاهرات که موجب بینظمی مجلس باشد ممنوع و توسط رئیس مجلس ابتدا تذکر و سپس اخطار داده میشود چنانچه نمایندهای که موجبات بینظمی مجلس را فراهم کرده است مجددا توسط رئیس اخطار داده شود، آن نماینده از جلسه رسمی اخراج و برای ورود در تمام مدت آنروز ممنوع میشود.
در صورتیکه ضمن مذاکرات مجلس نسبت سوئی نسبت بیکی از نمایندگان مجلس داده شود یا عقیده و اظهارات او را بخلاف واقع جلوه دهند چنانچه نماینده مذکور برای رد اتهام یا رفع اشتباه و سوء تفاهم از رئیس مجلس اجازه نطق بخواهد بدون رعایت نوبت به نماینده مذکور برای پنج دقیقه اجازه نطق داده میشود.
مواخذاتی که از لحاظ حفظ نظم میتوان نسبت به نمایندگان مجری داشت بشرح زیر است: 1 تذکر - رئیس نسبت به نمایندگانی که از موضوع مذاکره خارج میشوند و یا بدون اجازه صحبت میکنند و همچنین نمایندگانی که مدت زمان نطق را رعایت ننمایند و یا به اقسام و موارد دیگر رعایت نظامات مجلس را ننمایند تذکر میدهد. 2 اخطار - در صورتیکه رئیس بیک نماینده تذکر داد و نماینده مزبور توجه ننمود و از حدود نظم خارج گردید رئیس به او اخطار میدهد. 3 توبیخ - در صورتیکه رئیس بیک نماینده دو بار اخطار داد نماینده مزبور از جلسه مجلس اخراج میگردد.
انتظامات جلسات کمیسیونها مانند جلسات رسمی و علنی مجلس و بدستور رئیس کمیسیون اعمال خواهد شد.
نخستوزیر