معاهده راجع به آب رود هیرمند بین دولت شاهنشاهی ایران و دولت افغانستان مشتمل بر یک مقدمه و دوازده ماده و دو پروتوکولضمیمه که در تاریخ بیست و دوم اسفند ماه 1351 برابر سیزدهم مارس 1973 در کابل بامضاء رسیده است تصویب و اجازه مبادله اسناد تصویب آنداده میشود.
قانون فوق مشتمل بر یک ماده و متن معاهدهنامه ضمیمه پس از تصویب مجلس شورایملی در جلسه روز سهشنبه 1352/4/26 در جلسه فوقالعاده روز چهارشنبه دهم مرداد ماه یکهزار و سیصد و پنجاه و دو شمسی بتصویب مجلس سنا رسید.
رییس مجلس سنا - جعفر شریفامامی
معاهده بین ایران و افغانستان راجع به آب رود هیرمند(هلمند) دولتین ایران و افغانستان با آرزومندی رفع دایمی کلیه اسباب اختلاف در مورد آب رود هیرمند (هلمند) و به منظور (بسایقه) حفظ روابط حسنه بینالمللی و احساسات ناشی از برادری و همسایگی تصمیم گرفتند معاهدهای را باین منظور منعقد نمایند و نمایندگان ذیصلاح خویش را قرار ذیل تعیین کردند. از جانب ایران: امیر عباس هویدا نخستوزیر ایران. از جانب افغانستان: محمد موسی شفیع صدراعظم افغانستان. و هر دو نماینده اعتبارنامههای خویش را بیکدیگر ارائه نموده و آنرا صحیح و معتبر شناختند و بمواد آتی موافقت نمودند.
در این معاهده اصطلاحات ذیل معانی آتی را دارند:
11 دی (11 دمرغومی) - 11 جدی مطابق اول جنوری - 12 بهمن (12 دسلواغی) 12 دلو مطابق اول فبروری 10 اسفند (10 دکب)- 10 حوت مطابق اول مارچ 12 فروردین (12 دوری) - 12 حمل مطابق اول آپریل 11 اردیبهشت (11 دغوبی) - 11 ثور مطابق اول مه 11 خرداد(11 دغبرگولی) - 11 جوزا مطابق اول جون 10 تیر (10 دچنگانبن) - 10 سرطان مطابق اول جولای 10 مرداد (10 دزمری) - 10 اسد مطابق اول اگست 10 شهریور (10 دوزی) - 10 سنبله مطابق اول سپتمبر 9 مهر (9 دتله) - 9 میزان مطابق اول اکتوبر 10 آبان (10 دلرم) - 10 عقرب مطابق اولنوامبر 10 آذر (10 دلیندی) 10 قوس مطابق اول دسمبر میباشد. در سالهای کبیسه تفاوت یکروز بموجب تقویم هجری شمسی رعایت میشود.
یک «سال آب» مدتی است از اول اکتوبر الی ختم سپتمبر سال مابعد.
یک «سال نورمال آب» عبارت از سالی است که مجموع جریان آب از اول اکتبر تا ختم سپتمبر سال مابعد در موضع دستگاه آبشناسی دهراود بررود هیرمند (هلمند) بالاتر از مدخل بندکجکی چهار میلیون و پانصد (پنجصد) و نود هزار ایکرفیت(4590000 ایکرفیت) (5661/715 میلیون مترمکعب) اندازهگیری و محاسبه شده است. مقادیر جریان ماهانه سال نورمال در پروتوکول شمارۂ یک منضمه این معاهده ذکر گردیده است.
دستگاه آبشناسی دهراود صرفا به عنوان (محضا بحیث) شاخص محاسبه جریان - باین منظور که آیا آن جریان یک سال نورمال را تشکیلمیدهد یا نمیدهد (نی) - شناخته شده است.
مجموع مقدار آبی که از رود هیرمند (هلمند) در سال نورمال آب و یا سال مافوق نورمال از طرف افغانستان بایران تحویل داده میشود منحصر است بمتوسط (اوسط) جریان 22 متر مکعب در ثانیه طبق جدول شماره ده «راپور کمیسیون دلتای هلمند» مورخ 28 فبروری 1951 مطابق تقسیمات ماهانهای که در ستون 2 جدول مندرج ماده سوم این معاهده ذکر شده و یک مقدار اضافی متوسط (اوسط) جریان 4 متر مکعب در ثانیه متناسب به تقسیمات ماهانه مشمول ستون 2 که در ستون 3 جدول مندرج در ماده سوم توضیح گردیده و بسایقه حسن نیت و علائق برادرانه از طرف افغانستان بایران تحویل داده میشود.
در ظرف ماههای سال نورمال آب یا سال مافوق نورمال آب مقادیر معینه آب از رود هیرمند(هلمند) که در ماده دوم این معاهده تشریح و تعیین گردیده طبق ستون 4 جدول آتی در بستر رود هیرمند (هلمند) در مواضع ذیل از طرف افغانستان بایران تحویل داده میشود. 1 2 3 4 ماه تقسیمات متوسط (اوسط) جریان آب بمتر مکعب در ثانیه باساس 22 متر مکعب در ثانیه-«کمیسیون دلتای هلمند» تقسیمات متوسط (اوسط) جریان آب بمتر مکعب در ثانیه باساس 4 متر مکعب در ثانیه«حسن نیت» تقسیمات متوسط (اوسط) جریان آب بمتر مکعب در ثانیه باساس مجموع ستون2و3این جدول یعنی 26 متر مکعب در ثانیه اکتوبر نوامبر دسمبر جنوری فبروری مارچ اپریل میجون جولای اگست سپتمبر 4/23 10/75 19/48 29/35 66/12 61/90 26/30 7/64 16/71 11/61 7/93 1/96 0/77 1/97 3/56 5/32 12/04 11/23 4/81 1/39 3/02 2/11 1/44 0/34 5/00 12/72 23/04 34/67 78/16 73/13 31/11 9/03 19/73 13/72 9/37 2/32 مواضع تحویلدهی قرار ذیلاند: 1 - در موضعی که خط سرحد رود سیستان را قطع میکند. 2 - در دو موضع دیگر بین پایه سرحدی پنجاه و یک و پنجاه و دو که در خلال مدت سه ماه بعد از انفاذ این معاهده توسط کمیساران طرفین با تثبیت فاصله و سمت هر یک از آن دو موضع از یکی از پایههای سرحدی مذکور در جائی که خط سرحد در بستر رود هیرمند (هلمند) واقع گردیده تعیینمیگردد. تعیین آن دو موضع بعد از تصویب دولتین (حکومتین) نافذ شمرده میشود.
طرفین در مواضعی که در فقره الف این ماده تذکار یافته تاسیسات مشترک و مناسب که شرائط آن مورد قبول طرفین باشد احداث (اعمار) و آلاتلازمه در آن نصب مینمایند تا مقادیر معینه آب مندرج مواد ین معاهده بصورت موثر و دقیق مطابق با احکام این معاهده اندازهگیری و تحویل شود.
در سالهائی که در اثر حوادث اقلیمی مقدار جریان آب از سال نورمال آب کمتر باشد و ارقام اندازهگیری دستگاه آبشناسی دهراود جریانمربوط بماههای قبل ماه مورد بحث را نسبت بماههای مشابه سال نورمال آب مقداری کمتری نشان دهد ارقام مندرج در ستون 4 جدول مادۂ سوم بتناسبی که در جریان واقعی ماههای ماقبل همان سال آب (در این صورت جریان ماه مارچ ماقبل الی ماه مورد بحث) با ماههای مشابه یک سال نورمالآب دارد برای ماههای آینده همان سال آب تعدیل مییابد و مقادیر تعدیل شده در مواضع مندرج در مادۂ سوم بایران تحویل داده میشود. هر گاه در ظرف یکی از ماههای آینده بعد از ماه مورد بحث دستگاه آبشناسی دهراود مقدار آبی برابر یا مازاد بر آب ماه مشابه سال نورمال را نشان دهد آب موردبحث طبق ستون 4 جدول ماده سوم تحویل میشوند
افغانستان موافقت دارد اقدامی نکند که ایران را از حقابه آن از آب رود هیرمند (هلمند) که مطابق احکام مندرج مواد دوم و سوم و چهارماین معاهده تثبیت و محدود شده است بعضا یا کلا محروم سازد. افغانستان با حفظ تمام حقوق بر باقی آب رود هیرمند (هلمند) هر طوری که خواسته باشد از آن استفاده مینماید و آن را به مصرف میرساند. ایران هیچگونه ادعائی بر آب هیرمند (هلمند) بیشتر از مقادیری که طبق این معاهده تثبیت شده است ندارد - حتی اگر مقادیر آب بیشتر در دلتای سفلایهیرمند (هلمند) میسر هم باشد و مورد استفاده ایران هم بتواند قرار گیرد.
افغانستان اقدامی نخواهد کرد که حقابه ایران برای زراعت بهطور کلی نامناسب شود یا بمواد شیمیائی حاصله از فاضل آب صنایع بحدی آلوده شود که با آخرین روشهای فنی معمول قابل تصفیه نبوده استعمال آب برای ضروریات مدنی ناممکن و مضر گردد.
هر نوع ابنیه فنی مشترک که احداث (اعمار) آن بمنظور استحکام بستر رود در مواضعی که خط سرحد در بستر رود هیرمند (هلمند) واقعگردیده لازم دیده شود بعد از موافقت طرفین بر شرائط و مشخصات آن میتواند احداث گردد.
هر یک از طرفین یک نفر کمیسار و یک نفر معاون کمیسار از بین اتباع خود تعیین خواهد نمود تا در اجرای احکام این معاهده از جانب دولت خود نمایندگی کند. حوزه صلاحیت و وظایف این کمیسارها در پروتوکول شماره یک ضمیمه این معاهده گردیده است.
در صورت بروز اختلاف در تعبیر یا اجرای (تطبیق) مواد این معاهده طرفین اولا از طریق مذاکرات دیپلوماتیک - ثانیا از طریق صرف مساعی جمیله مرجع ثالث برای حل اختلاف سعی خواهند کرد و در حالی که این دو مرتبه بنتیجه نرسد اختلاف مذکور بر اساس مورد مندرج در پروتوکولشماره 2 ضمیمه این معاهده بحکمیت محول میشود.
ایران و افغانستان قبول دارند که این معاهده بیانگر (ممثل) موافقت کامل و دائمی دولتین میباشد و احکام این معاهده صرفا (محض) درداخل حدود محتویات آن اعتبار دارد و تابع هیچ (یک) اصل (پرنسیب) یا سابقه (پرسندنت) موجود یا آینده نمیباشد.
هر گاه خشکسال مدهش یا بروز فورسماژور)حالات مجبره) رسیدن آب را به دلتای هیرمند ( هلمند) موقتا ناممکن سازد کمیساران طرفین فورا بمشوره پرداخته طرح (پلان) عاجل لازمه را بمنظور رفع مشکلات وارده یا تخفیف آن تهیه و بدولتین (حکومتین) مربوطه خویش پیشنهاد مینمایند.
این معاهده از تاریخی نافذ میگردد که اسناد مصدقه پس از طی مراحل قانونی آن بین دولتین مبادله شود. این معاهده به زبانهای فارسی (دری) - پشتو (پستو) و انگلیسی هر یک در دو نسخه تنظیم گردیده و دارای اعتبار مساوی میباشند در موقع صرف مساعی جمیله مرجع ثالث و رجوع بحکمیت بمتن انگلیسی مراجعه میشود. در شهر کابل بتاریخ بیست و دوم اسفند (حوت) 1351 هجری شمسی مطابق سیزدهم مارس 1973 میلادی امضاء و منعقد گردید. از جانب ایران-امیرعباس هویدا- نخستوزیر ایران از جانب افغانستان -محمد موسی شفیق- صدراعظم افغانستان
پروتوکول شماره یک درباره صلاحیت و وظائف کمیساران ضمیمه معاهده ایران و افغانستان راجع به آب رود هیرمند ( هلمند)
مقصد از معاهده در این پروتوکول معاهدۂ ایران و افغانستان راجع به آب رود هیرمند(هلمند) که بتاریخ 22 اسفند 1351 بین دولتین بامضاء رسیدهمیباشد.
هر یک از طرفین معاهده از اتباع خود یکنفر کمیسار و یکنفر معاون کمیسار تعیین مینماید. کمیسار و معاون وی در اجرای (تطبیق)احکام معاهده راجع بتحویل آن مقدار از آب هیرمند (هلمند) بایران که در معاهدۂ تعیین گردیده از دولت (حکومت) خود نمایندگی میکند.
الف - کمیسارها از بین مامورین عالیرتبه منصوب میشوند. ب - هر یک از کمیساران میتواند در اجرای وظایف خویش از خدمات دو نفر مشاور که از تبعه مملکت خودش باشد استفاده نماید. ج - تامین هزینه (مصارف) کمیساران - معاونین و مشاورین بعهده دولتهای (حکومات) متبوعهشان میباشد
کمیساران در کلیه مسائل ناشی از اجرای این پروتوکول نماینده دولت خود میباشند و در امور مربوط باین پروتوکول بین دولتین بعنوان(بحیث مامورین ارتباط اجرای وظیفه مینمایند).
در سالهائیکه بر حسب شرح مادۂ چهارم معاهده مقدار جریان آب کمتر از سال نورمال آب باشد و کمیسار جانب ایرانی راجع به جریان آب بالاتر از مدخل بند کجکی بر هیرمند (هلمند) در دستگاه آبشناسی دهراود طالب معلومات گردد جانب افغانی ارقام مربوطه را که توسط آن دستگاه ثبت شده است به دسترس وی میگذارد. در اثر تقاضای کمیسار ایرانی کمیسار افغانی راپور ماهانه جریان آب را که در دستگاه دهراود ثبت گردیده است بویارائه میدارد. در صورت تقاضای کمیسار ایرانی کمیسار افغانی با وی همکاری خواهد نمود تا جریان آب را در دستگاه دهراود مشاهده و اندازهگیرینماید.
جدول تقسیمات جریان ماهانه سال نورمال آب قرار ذیل است: اکتوبر 1542000 ایکرفیت نوامبر 172000 ایکرفیت دسمبر 176000 ایکرفیت جنوری 178000 ایکرفیت فبروری 208000 ایکرفیت مارچ 597000 ایکرفیت اپریل 1158000 ایکرفیت می 1033000 ایکرفیت جون 441000 ایکرفیت جولای 211000 ایکرفیت اگست 137000 ایکرفیت سپتمبر 125000 ایکرفیت مجموع 4590000 ایکرفیت
کمیساران ایرانی و افغانی در مواضع تحویلدهی مندرج ماده سوم معاهده در مورد اندازهگیری و تحویلدهی آب مطابق احکام معاهده ومواد این پروتوکول مشترکا اقدام مینمایند.
کمیساران ایرانی و افغانی «کمیته مشترک کمیساران» را تشکیل میدهند که منبعد بنام « کمیته مشترک» یاد میشود - این کمیته بمنظورحل و فصل سریع مسائل ناشی از اجرای وظایفی که بموجب این پروتوکول بعهده آنها محول گردیده سعی خود را بکار خواهد برد و تصامیم آن در حدود صلاحیت آن لازمالاجرا خواهد بود.
کمیته مشترک جلسات عادی خویش را در اوقات معینه که توسط آن کمیته تعیین میگردد دایر مینماید. در حالات عاجل هر یک ازکمیساران میتواند دایر شدن جلسه مخصوص کمیته مشترک را تقاضا نماید. کمیته مشترک جلسات عادی خود را در کابل یا زرنج افغانستان یا در تهران یا زابل ایران هر یک که مورد موافقت آن قرار گیرد دایر میسازد. جلسه مخصوص کمیته در محلی از محلات متذکره فوق که در درخواست جلسه مذکور از آن نام برده شده است دایر میگردد.
کمیساران گزارش فعالیتهای سال آب ماقبل کمیته مشترک بدولتهای (حکومتهای) مربوطه خویش قبل از اول نوامبر هر سال تسلیم مینمایند. کمیساران میتوانند در هر موقع دیگریکه مناسب بدانند گزارشهای دیگری در داخل حدود وظایفشان که در این پروتوکول تعیین شده بدولتهای(حکومتهای) مربوطه خویش تسلیم نمایند.
هر یک از طرفین هیئتی را تحت ریاست وزیر مسئول (متکفل) امور استفاده از آب تعیین مینماید. مجموع هیاتین دو طرف«کمیتهوزراء» را تشکیل میدهد.
کمیته وزراء در اثر تقاضای یکی از دولتین (حکومتین) جلسه خود را دایر میکند. کمیته وزراء صلاحیت دارد تا بحل مشکلاتی که از اجرای(تطبیق) این پروتوکول بروز نماید بپردازد. کمیته مشترک باجرای تصمیمهای (تطبیق فیصلههای) کمیته وزراء مکلف میباشد.
در حالات عاجل یا حینیکه اعضای کمیته مشترک نتوانند بموافقه برسند هر یک از کمیساران میتواند از دولت(حکومت) خود بخواهد تا دایرشدن جلسه کمیته وزراء را تقاضا نماید.
کمیته مشترک و کمیته وزراء طرزالعمل جلسات مربوط خود را وضع مینمایند.
در صورت عدم موافقت کمیته وزراء طرفین کمیته بدولتهای) بحکومتهای) متبوعهشان راپور ارائه خواهند نمود تا از مجرایدپلوماسی بین دولتین (حکومتین) راه حلی جستجو شود. تصمیمی که (فیصلهایکه) از طرف کمیتهها و یا از مجرای دپلوماسی صورت میگیرد باید در داخل حدود این معاهده و این پروتوکول بوده با هیچ حکم ازاحکام آن تناقض نداشته باشد. تصامیمی را که آنها اتخاذ مینمایند و هر اقدامیکه از جانب آنها بعمل میآید بهیچوجه سابقه (پرسدنت)ایرا بوجود نمیآورد.
هر گونه تعدیل، تغییر یا تجدید نظری که با موافقت طرفین معاهده در این پروتوکول وارد شود بهیچوجه بر معاهده یا پروتوکول شماره 2منضمه تاثیر ندارد.
این پروتوکول جزء لایتجزای معاهده بین ایران و افغانستان راجع به آب رود هیرمند (هلمند) که در شهر کابل 22 اسفند 1351 امضاء گردیدهمیباشد و از تاریخ انفاذ معاهده مرعیالاجراء است. این پروتوکول بزبانهای فارسی (دری) - پشتو (پستو) و انگلیسی هر یک در دو نسخه تنظیم گردید و دارای اعتبار مساوی میباشند. در موقع صرف مساعی جمیله مرجع ثالث و رجوع بحکمیت به متن انگلیسی مراجعه میشود. در شهر کابل بتاریخ بیست و دوم اسفند (حوت) 1351 هجری شمسی مطابق سیزدهم مارس 1973 میلادی امضاء گردید. از جانب ایران-امیرعباس هویدا- نخستوزیر از جانب افغانستان- محمد موسی شفیق - صدراعظم
پروتوکول شماره 2 درباره حکمیت ضمیمه معاهده ایران و افغانستان راجع به آب رودخانه هیرمند ( هلمند )
مقصد از معاهده در این پروتوکول معاهده ایران و افغانستان راجع به آب رود هیرمند(هلمند) که بتاریخ 22 اسفند 1351 بین دولتین بامضاءرسیده است میباشد.
در صورت بروز اختلاف در تعبیر یا اجرا (تطبیق) مواد معاهده در حالیکه بموجب ماده نهم آن مذاکرات دپلوماتیک یا بعدا صرف مساعی جمیله مرجع ثالث بحل اختلاف انجام نیابد اختلاف بحکمیت محول خواهد گردید.
در صورتیکه یکی از طرفین معاهده بعد از طی مراحل دوگانه مندرج ماده دوم این پروتوکول ارجاع اختلاف را بحکمیت لازم بیند - طرف مذکور با توضیح نقطه یا نقاط معینه مورد اختلاف اولا درخواست تشکیل هیات حکمیت (دریافت حقائق) را طبق محتویات ماده چهارم این پروتوکول وثانیا در صورت لزوم تشکیل دیوان حکمیت را مطابق محتویات ماده پنجم این پروتوکول بوسیله یادداشت دپلوماتیک باطلاع طرف دیگر میرساند.
نمایندههای طرفین در ظرف سه ماه بعد از وصول یادداشت دپلوماتیک که در ماده سوم این پروتوکول تذکار یافته جلسه دایر و برای حصول موافقت راجع به ترکیب هیات حکمیت (دریافت حقائق) و طرزالعملی که هیات مذکور از آن پیروی نماید سعی میورزند. در صورتیکه چنین هیاتی بوجود آید و نتیجهگیری و توصیههای آن مورد موافقت دولتین قرار گیرد موضوع حل شده پنداشته میشود.
در صورتیکه طرفین باساس ماده چهارم این پروتوکول درباره نتیجهگیری و توصیههای هیات حکمیت (دریافت حقائق) بموافقت نرسند نقطه یا نقاط اختلاف بدیوان حکمیتی که از سه عضو ترکیب یافته و تشکیل آن قرار آتی صورت میگیرد تقدیم خواهد شد:
هر یک از طرفین یکنفر از اتباع خود را بعنوان حکم تعیین مینماید.
حکم سوم که رئیس دیوان حکمیت میباشد در ظرف سه ماه بعد از تعیین اعضائی که باساس فقره الف این ماده صورت میگیرد بموافقت طرفین تعیین میشود. در صورتیکه حکم سوم در ظرف سه ماه انتخاب نگردد طرفین یا یکی از طرفین از دبیر کل (سرمنشی) سازمان ملل متحد تقاضامینماید تا حکم سوم را تعیین کند. رئیس دیوان حکمیت که بموجب فقره ب هذا انتخاب میشود از میان اتباع کشوری خواهد بود که با افغانستان وایران مناسبات دوستانه داشته ولی با هیچیک از این دو کشور دارای منافع مشترک نباشد.
دیوان حکمیت باتفاق نظر طرفین برای اجرای امور خویش طرزالعمل لازم و موثر که با احکام معاهده و پروتوکول شماره یک و این پروتوکول موافقباشد وضع میکند و در اجرای امور محوله مطابق بمعاهده و در داخل حدود آن سعی مییورزد.
صادره خویش را که بدلایل کتبی تایید شده باشد بدسترس طرفین میگذارد.
رای (فیصله) صادره دیوان حکمیت قطعی و لازمالاجرا است.
هر گاه عضوی از اعضای هیئت حکمیت( دریافت حقائق) مندرج ماده چهارم یا دیوان حکمیت مندرج ماده پنجم این پروتوکول نظر بدلیلیاز وظیفه بازماند بترتیبی که وی قبلا تعیین یا انتخاب شده بود تعویض میگردد. در آن صورت جلسات بعدی زمانی دوباره دایر میگردد که عضوجدیدالانتصاب یا جدیدالانتخاب موقع و وقت لازمه برای آشنایی کامل با همه گزارشات که قبل از تعیین یا انتخابش صورت گرفته یافته باشد.
هزینههای (مصارف) هر حکم از جانب دولتی که حکم تعیین نموده پرداخته میشود و هزینههای (مصارف) حکم سوم را طرفین مساویانهمیپردازند.
هر گونه تعدیل، تغییر یا تجدید نظری که در این پروتوکول (با موافقت طرفین معاهده) وارد شود بهیچوجه بر معاهده یا پروتوکول شمارهیک منضمه تاثیری ندارد.
این پروتوکول جزء لایتجزای معاهده بین ایران و افغانستان راجع به آب هیرمند (هلمند) که در شهر کابل بتاریخ 22 اسفند (حوت) 1351 امضاءگردیده میباشد و از تاریخ انفاذ معاهده مرعیالاجراء است. این پروتوکول بزبانهای فارسی (دری) – پشتو(پستو) و انگلیسی هر یک در دو نسخه تنظیم گردیده و دارای اعتبار مساوی میباشند. در موقع صرف مساعی جمیله مرجع ثالث و رجوع بحکمیت به متن انگلیسی مراجعه میشود. در شهر کابل بتاریخ بیست و دوم اسفند (حوت) 1351 هجری شمسی مطابق با 13 مارس 1973 میلادی امضاء گردید. از جانب ایران - امیرعباس هویدا - نخستوزیر از جانب افغانستان - محمد موسی شفیق - صدراعظم معاهده فوق مشتمل بر یک مقدمه و دوازده ماده و دو پروتکل ضمیمه منضم بقانون راجع به آب رود هیرمند بین دولت شاهنشاهی ایران و دولتافغانستان میباشد. رئیس مجلس سنا - جعفر شریفامامی