مقدمه تلاش برای دست یافتن به آیندهای بهتر و طراحی و تبیین ویژگیها و ترسیم موقعیت جامعهای که نسلهای امروز و آینده بتوانند آگاهانه و با اتکای به نفس در مسیر تحقق آن گام بردارند، نه تنها لازمه پویایی و امید مردم این سرزمین است، بلکه برآمده از اصول و آرمانهایی است که در اندیشه و فرهنگ اسلامی و انقلابی جای دارد و رویکرد و رفتار دولت و دستگاه اجرایی کشور را در چارچوب آن، هدفدار و معنادار میکند. تواناییها و ظرفیتهای جمهوری اسلامی ایران و شایستگیهای ملت شریف ایران برای نیل به این مهم بسیار است، چنانکه دشواریهای تحقق جامعهای آرمانی نیز از نظرهای کارشناسانه بدور نیست. اکنون میتوان و باید گفت به رغم آنکه تلاشهای ملی با تهدیدها و موانع خارجی و کاستیها و ناسازگاریهای محیطی بسیاری رو به رو بوده است، با این حال با اتکاء به موقعیت، اعتبار و امکانات جدیدی که کشور ما در شرایط متحول و غیر قابل پیشبینی جهان کنونی دارد، اهتمام به این ضرورت در آستانه برنامه چهارم توسعه کشور اولویت یافته است. اکنون اندیشیدن و گام برداشتن طبق برنامه در مسیر تحقق جامعهای نمونه و توسعه یافته برای کشور یک فریضه و الزام اساسی به حساب میآید. برای تحقق این اندیشه و الزام میبایست کشور راهنمای عمل داشته باشد، این راهنمای عمل به زبان برنامه، سند چشم انداز بلند مدت کشور است. این چشم انداز ما را به ساحتی مطلوب با توجه به امکانات و فرصتها و محدودیتها رهنمون میسازد. در این چشم انداز براساس واقعیتها، کشور میتواند علاوه بر جنبههای اخلاقی، معنوی، سیاسی و فرهنگی، به لحاظ اقتصادی و علمی دارای مشخصات زیر باشد: ● - تبدیل به قدرت اول منطقه به لحاظ اقتصادی، فنی و علمی ● - دارای میزان تورم و نرخ بیکاری یک رقمی ● - برخوردار از زیربناها و ساختارهای لازم برای تداوم رشد اقتصادی، اجتماعی، سیاسی و فرهنگی
"چشم انداز" مبتنی بر ارزش داوریهایی است که به وضعیت مطلوب اقتصادی، اجتماعی، فرهنگی و زیست محیطی جامعه در عین توجه به واقعیتهای آن اشاره دارد. پذیرش چنین "چشم انداز واحد ملی" نخستین گام در توفیق برنامهریزی است. این چشم انداز تصویری از آینده مطلوب را ترسیم میکند که هرگاه در ذهن آحاد جامعه جای بگیرد، مسیر تحولات و دگرگونیهای جامعه را هموارتر میکند. در چارچوب چشم انداز مطلوب است که برنامهریزیها و حرکتهای فردی و اجتماعی به سوی آینده آرمانی جهتگیری پیدا میکند. لازمه یک نگاه فعال و آینده ساز، حرکت بر پایه مدیریت چشم انداز است که بر شناخت وضع موجود و عوامل آن، تحلیل محیط ملی و بینالمللی و سرانجام ترسیم چشم انداز مطلوب متکی است. اگر چه "چشم انداز" هر اندازه که از وضع حاضر دور باشد، از کم و کیف تحولی همه جانبه تر و ساختاری تر در همه ابعاد برخوردار میشود و تمامی متغیرهای توسعه اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی کشور را در بر میگیرد، اما در هر حال، ناگزیر باید از وضع موجود آغاز کند و با اتکای بر نقاط قوت، امتیازات و امکانات کشور، با اتخاذ سیاستهای مناسب، برنقاط ضعف و تهدیدها غلبه نماید.
بررسی وضع موجود اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی کشور نشان میدهد که جمهوری اسلامی ایران دارای این ویژگیهای برجسته است: ● - برخورداری از تمدن و فرهنگی غنی با وحدت جوامع و اقوام گوناگون، یکپارچگی سرزمین و پیشینه تاریخی طولانی که سهم شایان توجهی در تعمیق و گسترش میراث فرهنگی، علمی و فکری بشر داشته است. ● - داشتن موقعیت استثنایی و برتر جغرافیایی و ژئواکونومیک و ژئواستراتژیک ● - برخورداری از سرمایههای انسانی، اجتماعی، پژوهشی و فناوری گسترده ● - برخورداری از خلاقیت و استعداد ویژه انسانی از جمله جمعیت جوان، دانش آموخته و هوشمند و نیروی ممتاز متخصص در داخل و خارج کشور ● - برخورداری از استقلال سیاسی و تجربه انقلاب اسلامی ● - بهره مندی از تنوع اقلیمی، وسعت سرزمین و گونههای مختلف گیاهی و جانوری و منابع کشاورزی با تنوع محصولات و منابع ژنتیکی ● - برخورداری از ذخایر غنی هیدرو کربورها (نفت و گاز) و کانیهای فلزی و غیرفلزی و منابع طبیعی گسترده و تعیینکننده در رشد کشور ● - برخورداری از زیربناهای گسترده کالبدی و غیرکالبدی از جمله زیربناهای فیزیکی (شبکههای حملونقل) و ساختارهای اجتماعی، حقوقی، قانونی، تشکیلاتی ● - برخرداری از تجربه نیم قرن فعالیت صنعتی و انباشت سرمایه فیزیکی ارزشمند ● - برخورداری از توانایی نوین علمی، پژوهشی و آموزشی ● - برخورداری از نیم قرن تجربه برنامهریزی توسعه در کشور
به رغم بهره مندی از ظرفیتهای یاد شده، کشور با مشکلات و تنگناهایی نیز روبه رو است که اهم آنها به شرح زیر است: ● - مهاجرت متداوم بخشی از نیروهای متخصص و کاسته شدن از تواناییهای علمی کشور ● - وجود نزدیک به 5 /2 میلیون نفر بیکار و ساختار نامتعادل بازار کار ● - خشکی سرزمین و محدودیت منابع آب ● - وابستگی شدید بودجه دولت به منابع حاصل از صادرات نفت ● - توزیع نامتعادل جمعیت، تمرکز و ساختار قطبی جمعیت ● - عدم تعادل بین جوامع شهری و روستایی ● - ناهنجاری در بخشی از مناسبات فرهنگی، اجتماعی و سیاسی ● - ساختار اقتصاد سنتی، تجاری و متکی به منابع طبیعی و غیر کارآمد ● - نازل بودن نسبت سرمایهگذاری به تولید و اتکاء به بازارهای داخلی ● - اقتصاد درونگرا، ساختار انعطاف ناپذیر بازارها، بیتوجهی و بهرهگیری نکردن از بسیاری از مزیتهای موجود. در تدوین و تنظیم آینده ممکن کشور در افق چشم انداز ملی، بهبود روندهای بازار کار هم به لحاظ کمی و هم به لحاظ کیفی، توسعه منابع علمی و فرهنگی کشور، افزایش بهره وری همراه با استقرار یک جریان رشد سریع و متناسب با هدف رویکرد تعاملی خردمندانه و هشیارانه مبتنی بر عزت، حکمت و مصلحت اقتصاد ملی با اقتصاد جهانی و تغییر در ساختار فناوری تولید برای جایگیری مناسب در تقسیم کارجهانی مدنظر قرار گرفته است. رسیدن به هدفهای مورد نظر چشم انداز بلندمدت با وجودیکه روندی دشوار و پیچیده است لیکن بنا به ضرورتهای حیاتی برای شکوفایی اقتصاد کشور در این مرحله و حفظ ثبات و امنیت و ارتقای جایگاه ایران در منطقه و جهان، امری اجتناب ناپذیر است. به علاوه تجربه سایر کشورهایی که این مسیر را پیمودهاند نشان میدهد که نیل به هدفهای مطرح شده در این چشم انداز در پرتو تدبیر، تلاش و انسجام ملی قابل حصول است. طبعا اتخاذ راهبردهای مشخص و سیاستهای کلیدی متناظر با آن شرط رسیدن به این هدفها خواهد بود. دستاوردهای مشخص و قابل قبول در قلمروها و محورهایی همچون: رشد مستمر و پایدار، توسعه مبتنی بر دانایی، تعامل فعال با اقتصاد جهانی، رقابتپذیری اقتصاد، امنیت انسانی و عدالت اجتماعی، امنیت ملی، ارتقاء کیفیت زندگیف حفظ محیط زیست و توسعه پایدار، توسعه مدیریت دولتی، امنیت و توسعه قضایی و تعادل منطقهای کشور بر اساس موازین آمایش سرزمین شروط اساسی برای تحقق اهداف مورد نظر خواهد بود.
: ● - گسترش و تعمیق فرایند فرهنگ توسعه صنعتی کشور، خدمات مولد ارزش افزوده بالا و جایگیری در حوزههای مناسب و برتر در جهان در جهت ارتقای موقعیت و منزلت منطقهای و بینالمللی ایران. ● - ظرفیتسازی و توانمندسازی جامعه با تکلیه بر علوم و فناوریهای نوین ● - نظام دولتی توانمند و منعطف نسبت به الزامهای رشد و توسعه همه جانبه در فضای جدید ملی و بینالمللی ● - احترام به حقوق مالکیت خصوصی و ایجاد ساختارهای انگیزشی مناسب فردی و اجتماعی برای شکلگیری رشد پایدار و تحقق امنیت انسانی. ● - در سند پیوست ابتدا به ویژگیهای جامعه مطلوب در چشم انداز توسعه همه جانبه ایران اشاره میشود و سپس به سیاستهای کلی برای دستیابی به هدفهای این چشم انداز پرداخته خواهد شد. در پایان نیز شاخصهای اقتصادی در دوره 1384 - 1394 در دو گزینه ادامه روند موجود و گزینه مطلوب مورد مقایسه قرار خواهد گرفت. امید است با بررسی و تایید سند چشم انداز و سیاستهای کلی مترتب بر آن و با فراهم ساختن همه پیش نیازهای گوناگون، در پرتو عزم ملی، کشور بتواند به اهداف مورد نظر این سند در قالب اجرای برنامههای پنج ساله توسعه کشور نائل آید.
مفاد این سند در جلسه مورخ 29/5/1382 به تایید هیات دولت رسید.
سند چشم انداز بلندمدت جمهوری اسلامی ایران
ویژگیهای جامعه مطلوب در چشم انداز توسعه ایران با توجه به فراهم بودن زیر ساختهای لازم برای مرحله جهش اولیه اقتصادی، اجتماعی، فرهنگی کشور، هدفها و ویژگیهای جامعه مطلوب در افق چشم انداز توسعه بلندمدت جمهوری اسلامی ایران (سال 1404) به شرح زیر است: ○ - جامعهای متکی بر اصول اخلاقی و ارزشهای دینی، ملی، انقلابی و متکی بر مردم سالاری دینی همراه با پاسداری از آزادیهای مشروع و حقوقی انسانی و مدنی ○ - ایرانی امن، مستقل، مقتدر، همراه با تقویت سامان دفاعی مبتنی بر بازدارندگی مثبت و پیوستگی مردم و حکومت. ○ - کشوری دست یافته به جایگاه اول اقتصادی، علمی و فناوری در مقیاس منطقهای، توسعه یافته همراه با رشد پرشتاب علمی، کاهش نرخ بیکاری و ارتقاء سطح و کیفیت زندگی مردم. ○ – جامعهای متعادل از هر نظر، برخوردار از سلامت و بهره مند از عدالت اجتماعی، نظام تامین اجتماعی پویا و کارآمد، فرصتهای برابر، رفع فقر، فساد و تبعیض و استواری نهاد خانواده ○ - جامعهای فعال، مسئولیتپذیر، دین باور، رضایتمند و علاقمند به نظام اسلامی و شکوفایی ایران و مفتخر به ایرانی بودن ○ - جامعهای برخوردار از روابط گسترش یابنده در تعامل با جهان مبتنی بر منافع ملی و اصول "حکمت، عزت و مصلحت". ○ - جامعهای سالم و بهره مند از محیط زیست مطلوب
سیاستهای کلی نظام در دوره چشم انداز
امور فرهنگی 1 - تقویت روحیه ایمان و ایثار و عنصر فداکاری به عنوان عامل اصلی اقتدار ملی، تبیین مبانی ارزشی و تقویت اعتماد به نفس ملی 2 - ایجاد جامعهای سالم، اخلاقی، مبتنی بر ارزشهای اسلامی، فرهنگی مدار و شهروندانی آگاه، عزتمند و برخوردار از ملاکهای درستکاری و احساس رضایتمندی 3 - رشد و اعتلای فرهنگ و هنر ایران و اسلام به عنوان عناصر هویت ملی 4 - پیشبرد راهبرد گفت و گوی میان تمدنها و فرهنگها در سطوح ملی، منطقهای و بینالمللی. 5 - ارتقاء نقش و جایگاه زنان در توسعه اقتصادی، اجتماعی، فرهنگی و سیاسی کشور و تقویت نهاد خانواده 6 - نهادسازی در جهت تولید و ترویج علم و تحقیق و افزایش سهم کشور در تولیدات علمی جهان و گسترش و تعمیق نهضت نرمافزاری و تاکید بر رویکرد خلاقیت و نوآوری 7 - توسعه علوم و فناوریهای جدید شامل: فناوری زیستی، ریزفناوری، فناوری فرهنگی، فناوری زیست محیطی و فناوری مواد جدید 8 - توسعه ارتباطات و زیر ساختهای ارتباطی و فناوری اطلاعات متناسب با پیشرفتهای جهانی
امور اجتماعی- سیاسی و دفاعی 9 - تضمین حقوق مدنی و انسانی و دسترسی به فرصتهای برابر برای افراد جامعه و احترام به نهادینه شدن حقوق معنوی افراد 10 - توسعه و تجهیز منابع انسانی آگاه، انعطافپذیر و ماهر با قابلیتهای مشارکت و فعالیت در فضای نوین رقابتی و نوآوری و در حال تغییر 11 - حاکمیت بخشیدن رویکرد و مبانی علمی و فنی، تمرکز زدایی، شفافسازی و پاسخگویی بر همه سطوح و فرآیندهای تصمیمسازی و تصمیمگیری حوزههای حاکمیت کشور. 12 - بهبود کیفیت زندگی، سلامت، امنیت غذایی، تربیت بدنی، رفع فقر و حمایت از گروههای آسیبپذیر و تحقق عدالت اجتماعی. 13 - بهبود ساختار سیاسی، قضایی و ایجاد محیط حقوقی مناسب برای توسعه کشور 14 - تقویت امنیت و اقتدار ملی با تکیه بر رشد اقتصادی، مشارکت سیاسی، تعادل منطقهای 15 - ارتقای توان آمادگی دفاعی نیروهای مسلح برای بازدارندگی، ابتکار عمل و مقابله موثر در برابر تهدیدها، حفاظت از منابع ملی، انقلاب اسلامی و منابع حیاتی کشور 16 - دگرگونی در نظام پرداخت یارانهها و پرداختهای انتقالی دولت و شفافسازی یرانههای پنهان در اقتصاد کشور همراه و همزمان با اجرای سیاستهای جبرانی و تقویت نظامهای جامع تامین اجتماعی و حمایت از قشرهای محروم 17 - تغییر نقش و اندازه دولت به سطح دولتی سیاستگذار، تسهیلکننده، کارآفرین و کوچک 18 - تامین حقوق قانونی اقوام و اقلیتها مصرح در قانون اساسی در چارچوب همگرایی و تقویت وفاق ملی 19 - جهتگیری روابط خارجی و اتخاذ دیپلماسی فعال برای گسترش همکاری و حضور کارآمد در مجموعهها و معاهدات منطقهای و بینالمللی 20 - توسعه همکاریهای همه جانبه با کشورهای دوست، منطقه و اسلامی و مشارکت بینالمللی برای حفظ صلح 21 - توسعه نظم و امنیت عمومی 22 - تعمیم عدالت از طریق توسعه قضایی به منظور دستیابی آحاد جامعه به حقوق شهروندی 23 - توسعه قانونگرایی، تقویت انظباط اجتماعی و وجدان کارت 24 - توجه به نیازها و ضرورتهای جوانان و فراهم کردن شرایط مناسب برای مشارکت آنها در فعالیتهای اجتماعی و حمایت از استعدادهای درخشان 25 - تقویت مبانی جامعه مدنی، مشارکت همگانی، اخلاق و روحیه کار گروهی و سازگاری رقابتپذیری در کلیه روابط اجتماعی و سیاسی
امور اقتصادی 26 - تحقق رشد اقتصادی سریع، پیوسته و با ثبات 27 - ایجاد اشتغال مولد و کاهش نرخ بیکاری 28 - تحقق رقابتپذیری اقتصد کشور در سطح بازارهای داخلی و خارجی 29 - ایجاد ساز و کارهای انگیزشی برای رشد بهره وری عوامل (انرژی، سرمایه، نیروی کار، آب، ...). 30 - تعامل فعال با جهان در تمام عرصهها و هم پیوندی و اثر بخشی در سطح اقتصاد جهانی 31 - پشتیبانی از کارآفرینی، فعالیتهای نوآورانه و ظرفیتهای فنی و پژوهشگری 32 - تامین امنیت غذایی کشور با تاکید بر خود کفایی نسبی در تولید محصولات کشاورزی 33 - دستیابی به اقتصاد متنوع، متکی به دانایی، سرمایه انسانی و فناوریهای نوین. 34 - ایجاد سازو کارهای انگیزشی برای توسعه صادرات غیر نفتی و رفع موانع تولید قابل رقابت در عرصه بازارهای جهانی 35 - اتکاء به مزیتهای نسبی و رقابتی و خلق مزیتهای جدید. 36 – توانمندسازی بخشهای خصوصی و تعاونی به عنوان محرک اصلی رشد اقتصادی 37 - تلاش برای مهار تورم و افزایش قدرت خرید گروههای متوسط و کم درآمد جامعه 38 - نظم و انضباط مالی و بودجهای و تعادل بین منابع و مصارف دولت 39 - ارتقاء ظرفیت و توانمندیهای بخش تعاونی، تسهیل فرآیند دستیابی آن به منابع، اطلاعات و فناوری، تسهیل ارتباطات و توسعه پیوندهای فنی، اقتصادی و مالی بین انواع تعاونیها 40 - توسعه حضور بخشهای تعاونی و خصوصی در همه بخشهای اقتصادی محدود کردن تصدی دولت در فعالیتهای اقتصادی در سقف عناوین مصرح در صدر اصل 44 قانون اساسی و حداکثر حضور کارآمد در قلمروهای امور حاکمیتی
آمایش سرزمین، امور زیست محیطی و توسعه پایدار 41 - پایدارسازی فرآیند توسعه با تکیه بر حفاظت از محیط زیست و بهره برداری بهینه از منابع. 42 - تحقق توسعه پایدار مبتنی بر دانایی در عرصههای اجتماعی، اقتصادی، فرهنگی و زیست محیطی کشور به نحوی که ضمن ارتقاء کیفیت زندگی، حقوق نسلهای کنونی و آینده نیز محفوظ بماند. 43 – آمایش سرزمین بر مبنای مزیتهای نسبی مناطق به نحوی که هر ایرانی به منطقهای که در آن با عزت و آرامش زندگی میکند افتخار نماید. 44 – شناخت عناصر سازنده فرهنگ، هنر، دانش و تمدن اسلامی و ایرانی به عنوان عناصر هویت ملی و بهرهگیری از مزیتهای تاریخی، فرهنگی مناطق مختلف کشور برای مشارکت فعال مناطق در توسعه پایدار. 45 - سازماندهی فضای ملی، ایجاد تعادل منطقهای و تقویت نقش منطقهای کشور با بهرهگیری از قابلیتها و مزیتهای اجتماعی، فرهنگی، اقتصادی، و طبیعی سرزمین با هدف ارتقاء جایگاه بینالمللی کشور
آیندههای ممکن در افق چشم انداز اجرای سیاستهای کلی مندرج در این سند در قالب عملیات توام با درایت و مدیریت خردمندانه، علمی و همه جانبه و توجه به دیپلماسی هدفمند کشور همراه با حفظ منابع ملی باعث تحولات چشمگیری در همه شئونات اقتصادی، اجتماعی، سیاسی و فرهنگی کشور خواهد شد. رسیدن به هدفهای یاد شده مستلزم برداشتن گامهای بزرگ، توام با نهادسازی پیشرفته و استفاده از تجربیات کشورهایی است که این مسیر را پیمودهاند.
1384 در دو گزینه ادامه روند موجود و گزینه مطلوب به شرح زیر میباشد: مقایسه شاخصهای اقتصادی در دوره 1394 – 1384 در دو گزینه ادامه روند موجود و گزینه مطلوب چشم انداز موضوع ادامه روند موضوع گزینه مطلوب رشد متوسط سالانه تولید ناخالص داخلی (درصد) 9/3 8 /6 رشد متوسط سالانه در آمد سرانه (درصد) 5/2 7 /2 (دوبرابر سال پایه) رشد متوسط سالانه سرمایهگذاری (درصد) 9/3 10 /9 رشد متوسط سالانه بهره وری نیروی کار (درصد) 5/1 4 % نرخ بیکاری (درصد) در پایان دوره 5/17 7 % جمعیت بیکار (هزارنفر) در پایان دوره 5257 2184 صادرات کالاهای غیر نفتی (میلیون دلار) در سال پایان دوره 10920 31527 صادرات صنعتی (میلیون دلار) در سال پایان دوره 5320 23645 تراز تجاری (میلیون دلار) در سال پایان دوره 19840- 0 سرمایهگذاری مستقیم خارجی (میلیون دلار) در سال پایان دوره 5/1126 6306 رشد متوسط سالانه نقدینگی (درصد) 3/27 16 % نرخ متوسط سالانه تورم (درصد) 0/22 5 % نسبت هزینه دهک ثروتمندترین به دهک فقیرترین افراد جامعه در پایان دوره 7/22 14 % ب