قانون خانه انصاف

رسیدگی به دعاوی و امور معین در این قانون و حل و فصل اختلافات ساکنان روستاها بعهده خانه‌های انصاف خواهد بود که بوسیله وزارت دادگستری در حوزه هر روستا و یا مجتمعی از چند روستای مجاور تشکیل شده و یا می‌شود.

خانه انصاف مرکب از پنج نفر از معتمدان محل است که از طرف ساکنان حوزه خانه انصاف برای مدت 4 سال انتخاب خواهند شد سه ماه قبل از پایان مدت دو نفر از اعضاء خانه انصاف با نظارت رئیس دادگاه محل یا نماینده او و با حضور بخشدار یا نماینده او و یا دهبان و اکثریت اعضاء خانه انصاف از بین خودشان انتخاب و در سمت عضویت خانه انصاف برای دوره بعد ابقاء و برای تعیین جانشین بقیه اعضاء انتخابات تجدید خواهد گردید. تجدید انتخاب اعضای دوره قبل بلامانع است. تجدید انتخابات برای انتخاب اعضاء جدید 3 ماه پیش از پایان هر دوره انجام خواهد گرفت. در صورت انقضاء مدت عضویت اعضاء قبلی تا حصول نتیجه انتخابات و صدور اعتبارنامه برای منتخبین جدید اعضاء قبلی کماکان بکار ادامه خواهند داد.

انتخاب‌کنندگان باید دارای شرایط زیر باشند:

شرایط انتخاب شوندگان به قرار زیر است:

انتخابات خانه انصاف بوسیله بخشدار با همکاری دو نفر از معتمدان محل که بوسیله رئیس دادگاه محل یا قائم مقام قانونی او تعیین می‌شوند تحت نظارت رئیس دادگاه انجام می‌گیرد. ترتیب انجام انتخابات و تشخیص حائزین اکثریت بموجب آئین نامه‌ای است که بتصویب وزارتخانه‌های دادگستری و کشور میرسد.

پس از پایان انتخابات بخشدار هویت کسانی را که برای عضویت خانه انصاف انتخاب شده‌اند به رئیس دادگاه محل اعلام میدارد. رئیس دادگاه در صورت احراز صحت انتخابات اعتبارنامه منتخبین را صادر و به آنان تسلیم می‌کند و در غیر اینصورت انتخابات را باطل و مراتب را با ذکر دلائل به رئیس کل دادگستری استان اعلام می‌کند و انتخابات تجدید می‌شود. هرگاه یک یا چند نفر از منتخبین واجد شرایط لازم نباشند رئیس دادگاه اعضاء خانه انصاف را بترتیب از بین بقیه حذف حائزین اکثریت تعیین و به آنان اعتبارنامه می‌دهد. هرگاه بین انتخاب شدگان افراد حائز شرایط به تعداد کافی نباشند رئیس دادگاه انتخابات را فقط برای انتخاب بقیه اعضاء خانه انصاف تجدید مینماید.

اعضاء خانه انصاف در نخستین جلسه از بین خود یک نفر را بعنوان رئیس و دو نفر را برای عضویت اصلی و دو نفر را برای عضویت علی البدل برای مدت دو سال انتخاب مینمایند تجدید انتخاب آنان برای باقیمانده دوره بلامانع است. در انتخاب اعضاء اصلی کسانی که دارای سواد هستند اولویت خواهند داشت و در صورتیکه هیچیک از اعضاء دارای سواد نباشند یکی از معتمدان باسواد محل از طرف آن‌ها بعنوان عضو اصلی خانه انصاف انتخاب خواهد شد. در این صورت عضوی که در انتخاب اعضاء اصلی رای کمتری داشته بعنوان عضو علی البدل انجام وظیفه خواهد نمود. اعضاء علی البدل در صورت غیبت یا معذوریت اعضاء اصلی بجای آنان انجام وظیفه خواهند کرد.

عضویت در خانه انصاف افتخاری است لیکن وزارت دادگستری می‌تواند با رعایت وسعت حوزه و میزان فعالیت و مراجعات خانه انصاف و به نسبت کوششی که اعضاء در انجام وظایف خود به کار میبرند پاداش مناسبی به آن‌ها بپردازد. اجرای این ماده بموجب آئین نامه‌ای است که به تصویب وزارت دادگستری و وزارت امور اقتصادی و دارائی میرسد.

در صورت مشاهده بی‌نظمی و تقصیر در انجام وظایفی که بعهده خانه انصاف محول گردیده همچنین در صورتیکه یک یا چند نفر از اعضاء خانه انصاف بعللی قادر به انجام وظیفه خود نبوده و یا بعلت ارتکاب اعمال خلاف شئون واجد شرایط جهت ادامه عضویت در خانه انصاف نباشند وزارت دادگستری برحسب مورد به انحلال خانه انصاف و یا برکناری عضو یا اعضاء مذکور اقدام مینماید. در صورت برکناری یا فوت یا استعفا یک یا چند نفر از اعضاء خانه انصاف رئیس دادگاه بترتیب از بین منتخبینی که در انتخابات خانه انصاف حائز اکثریت بوده‌اند به تکمیل اعضاء خانه انصاف برای بقیه دوره اقدام مینمایند. هرگاه بین آنان افراد حائز شرایط بتعداد کافی نباشد و حداقل ششماه به تجدید انتخابات باقی مانده باشد رئیس دادگاه انتخابات را برای انتخاب اعضاء لازم تجدید مینماید. هرگاه یک یا چند نفر از اعضاء خانه انصاف فاقد شرایط مقرر در ماده 4 این قانون شوند به پیشنهاد دادگاه محل از طرف وزارت دادگستری از کار برکنار و جانشین آن‌ها بوسیله رئیس دادگاه از بین افراد بعدی که در انتخابات حائز اکثریت بوده و واجد شرایط باشند تعیین خواهد شد.

خانه انصاف در کلیه اختلافات و دعاوی بین ساکنان حوزه برای رفع اساس اختلاف به منظور سازش سعی لازم به کار خواهد برد.

در امور مدنی صلاحیت خانه انصاف محدود به موارد زیر است:

در دعوی تصرف عدوانی و رفع مزاحمت و ممانعت از حق در صورتیکه خانه انصاف شکایت را صحیح تشخیص دهد دستور لازم بر رفع مزاحمت و ممانعت و اعاده تصرف صادر مینماید. دهبان یا نماینده بخشدار یا ماموران انتظامی بدرخواست رئیس خانه انصاف مکلفند فورا دستور را اجرا نمایند. دهبان و نماینده بخشدار نیز می‌تواند از مامورین انتظامی استمداد نماید. ذینفع می‌تواند ظرف مدت یکماه پس از ابلاغ از دستور خانه انصاف بدادگاه محل شکایت نماید. در این صورت هرگاه دادگاه شکایت را وارد تشخیص دهد دستور مزبور را لغو و طبق مقررات قانونی بموضوع رسیدگی و حکم صادر مینماید. رای دادگاه در هر حال قطعی است.

در مورد صغار و سایر محجورین و غایب مفقود الاثر، خانه انصاف مکلف است مادام که از طرف مراجع قانونی ترتیب اداره اموال آنان داده نشده اقداماتی را که برای حفظ دارائی اشخاص مذکور لازم میداند بعمل آورده مراتب را فورا به رئیس دادگاه محل اعلام و طرقی را که برای حفظ منافع آنان مفید تشخیص دهد پیشنهاد نماید.

در امور جزائی صلاحیت خانه انصاف بشرح زیر است:

جلسات خانه انصاف در محل خانه انصاف تشکیل می‌شود و در روستاهائی که خانه انصاف محل مخصوصی ندارد جلسات آن در یکی از اماکن عمومی ده مانند مسجد، مدرسه، تکیه یا محل دیگر که رئیس خانه انصاف مقتضی بداند تشکیل خواهد شد.

اقامه دعوی در خانه انصاف مجانی است و رسیدگی تابع تشریفات آئین دادرسی نیست و خانه انصاف می‌تواند پس از وصول شکایت کتبی یا شفاهی بهر طریقی که مقتضی بداند طرفین دعوی را احضار و اظهارات و مدافعات آنان را استماع کرده و هرگونه تحقیقی را که لازم بداند مانند استماع گواهی گواهان و معاینه محل و جلب نظر خبره مورد اعتماد بعمل آورده و یا انجام آنرا بیکی از اعضاء خود محول نماید. عدم حضور اصحاب دعوی با اطلاع از وقت جلسه مانع رسیدگی و صدور حکم نخواهد بود مگر آنکه طرف غایب به تشخیص خانه انصاف عذر موجهی برای عدم حضور داشته باشد.

در جلسه رسیدگی بنا به دعوت خانه انصاف سپاهی دانش محل حضور یافته و اوراق پرونده را قرائت کرده و خلاصه جریان رسیدگی و اظهارات طرفین و تصمیمات خانه انصاف را در پرونده ثبت مینماید.

در صورت غیبت یا معذوریت و یا بهر جهتی که استفاده از خدمت سپاهی دانش میسر نباشد، رئیس خانه انصاف می‌تواند وظایف او را به آموزگار یا بهر یک از اعضاء خانه انصاف و یا دهبان و یا شخص مورد اعتمادی محول نماید.

خانه انصاف می‌تواند انجام تحقیقات مذکور در ماده 16 این قانون و اموری را که مربوط به تهیه مقدمات رسیدگی و مرتب کردن دلائل و‌مستندات رای است برای تنظیم به یکی از اعضاء خود محول نماید همچنین وظائف خانه انصاف را در حفظ آثار جرم و محافظت اموال صغار و محجورین بیکی از اعضاء خود محول کند.

هرگاه یکی از طرفین دعوی پدر یا مادر یا همسر یا خواهر یا برادر یا فرزند یا عمو یا عمه یا دائی یا خاله عضو خانه انصاف باشد در صورت ایراد طرف دیگر عضو خانه انصاف از رسیدگی به دعوی امتناع خواهد کرد. در این صورت عضو دیگری در رسیدگی شرکت می‌کند و اگر اکثریت اعضاء مردود باشند رئیس یا عضو خانه انصاف که مردود نباشد بنظر خود یک یا دو نفر از افراد مورد اعتماد محل را برای شرکت در رسیدگی دعوت خواهد نمود.

در موقع صدور رای خانه انصاف باید به دلائل دعوی و مدافعات طرفین و نتیجه تحقیقات توجه نموده و با رعایت مقتضیات عدالت و انصاف و عرف و عادت محل بطور کدخدامنشی در حل و فصل دعوی و صدور رای اقدام نماید. رای خانه انصاف در هر حال حضوری محسوب و اکثریت آراء مناط اعتبار است.

پس از صدور رای از طرف خانه انصاف مامور سپاه دانش یا شخص دیگری که طبق ماده 18 این قانون پیش‌بینی شده به تعیین رئیس، رای را در ورقه‌ای ثبت نموده و بهر طریقی که رئیس خانه انصاف مقتضی بداند مفاد آن را بطرفین دعوی ابلاغ و تفهیم کرده و هرگاه اعتراضی داشته باشند پس از ثبت موضوع اعتراض در پرونده آن را به دادگاه محل ارسال میدارد.

پس از وصول اعتراض پژوهشی و وصول پرونده به دادگاه محل در صورتیکه رئیس دادگاه رای را از لحاظ صلاحیت و رعایت سایر مقررات مذکور در این قانون صحیح تشخیص دهد بدرخواست ذینفع دستور اجرای آنرا صادر و عملیات اجرائی را به متصدی اجراء دادگاه یا دهبان محل یا هر یک از ماموران انتظامی که مقتضی بداند محول کرده و تعلیمات لازم را در نحوه اجراء حکم خواهد داد و در غیر اینصورت پس از رسیدگی رای خانه انصاف را فسخ کرده و به درخواست ذینفع طبق مقررات قانون اقدام برسیدگی مینماید. رای دادگاه در این مورد قطعی است بشرط آن که از حدود صلاحیت خانه انصاف خارج نباشد.

در مورد کلیه مسائلی که بموجب مقررات اصلاحات ارضی تعیین تکلیف شده همان مقررات عمل خواهد شد و رسیدگی به موضوعات مزبور از صلاحیت خانه انصاف خارج است.

دعاوی که در صلاحیت خانه انصاف است هرگاه قبل از تشکیل خانه انصاف طرح شده باشد کماکان در مرجعی که قبلا صالح بوده است رسیدگی خواهد شد.

وزارت دادگستری مکلف است برای آشنا ساختن اعضای خانه انصاف بوظایف و اختیارات قانونی آنان دوره‌های آموزشی به مدت مناسب ترتیب داده و در مواقع لزوم یکی از قضات خود را برای راهنمائی و ارشاد اعضای خانه‌های انصاف در هر منطقه تعیین و اعزام نماید.

ماموران انتظامی که از اجرای تصمیمات و دستورهای قانونی خانه انصاف امتناع نمایند مشمول مقررات قسمت آخر ماده 19 قانون آیین دادرسی کیفری خواهند بود.

آئین نامه‌های اجرائی این قانون پس از تصویب وزارت دادگستری قابل اجرا است و تا زمانیکه آیین‌نامه‌های جدید تصویب نشده آئین نامه‌های موجود در حدود این قانون اجرا می‌شود.

انتقال بلاعوض زمین یا ساختمان به خانه انصاف از تادیه هرگونه مالیات و عوارض معاف است.

از تاریخ اجرای این قانون، قانون تشکیل خانه انصاف مصوب 1344 (2524 شاهنشاهی) همچنین قانون اصلاح بعضی از مواد قانون تشکیل خانه انصاف مصوب 1347 (2527 شاهنشاهی) ملغی است و خانه‌های انصاف موجود وظائف خود را بر اساس مقررات این قانون انجام خواهند داد مگر آن که وزارت دادگستری تجدید انتخاب آن‌ها را لازم بداند.