تصمیم قانونی دائر باجرای موقت آئین نامه مصوب کمیسیون اصلاح آئین نامه داخلی

آئین نامه داخلی مجلس که بتصویب کمیسیون مخصوص رسیده با اصلاحات بعنوان آزمایش موقتا بموقع اجرا گذارده می‌شود. تصمیم قانونی بالا در جلسه یکشنبه بیست و پنجم اردی‌بهشت ماه یکهزار و سیصد و بیست و هشت از طرف مجلس شورای ملی اتخاذ شده است. رئیس مجلس شورای ملی - رضا حکمت

تشخیص هیئت رئیسه سنّی بر طبق شرایط فوق با اداره قانونگذاری مجلس است.

هیئت رئیسه سنّی تا انتخاب هیئت رئیسه دائمی کلیه وظایف هیئت رئیسه دائمی را بعهده خواهد داشت.

پس از جلوس رئیس سنّی و اجرای مراسم تحلیف بشرح ماده 11 نمایندگان حاضر در مرکز بحکم قرعه متساویا به شش شعبه تقسیم می‌شوند و پس از تقسیم هر چند نفری که باقی بمانند یا بعدا برسند مرتبا از شعبه اول یک یک بشعب افزوده می‌شوند مقصود عمده از تشکیل این شعب رسیدگی باعتبارنامه‌ها و انتخاب کمیسیونهای مخصوص و فوق العاده است رئیس و نایب رئیس و مخبر و منشی هر شعبه مطابق ترتیبی که در ماده 19 مقرر است با رای مخفی و با ورقه انتخاب می‌شوند.

هیچ شعبه‌ای نمیتواند تقدیم گزارش را بیش از ده روز بتعویق بیندازد در صورتیکه تاخیر بحکم ضرورت بعمل آمده باشد رئیس شعبه مکلف است هیئت رئیسه مجلس را مطلع سازد و هر گاه هیئت رئیسه علت را موجه دانست موضوع را دوباره بهمان شعبه و در غیر این مورد بشعبه دیگر یا بیک کمیسیون مخصوص منتخب از شعب ارجاع مینماید.

هر شعبه باید در هر جلسه بتوسط منشی صورت مجلس خود را تنظیم کند و گزارش جلسات شعبه را با قید اسامی حاضرین و غائبین بوسیله دفتر مجلس شورای ملی تقدیم هیئت رئیسه مجلس نماید.

گزارش شعبه در مجلس قرائت می‌شود چنانچه مبنی بر قبول باشد و مخالفی هم نباشد تصویب شده محسوب می‌گردد و رئیس تصویب آن را‌اعلام مینماید هر گاه گزارش شعبه مبنی بر رد اعتبارنامه نماینده باشد و یا در مجلس کسی مخالفت کند بکمیسیون تحقیق ارجاع می‌گردد این‌کمیسیون بدلایل و توضیحات نماینده مخالف و مدافعات طرف در ظرف ده روز رسیدگی می‌کند و رای می‌دهد رای کمیسیون باید مدلل و موجه باشد‌و آن رای نیز در مجلس قرائت خواهد شد. کسانیکه در موقع طرح اعتبارنامه مخالفت کرده‌اند میتوانند در مجلس بترتیب صحبت کنند و هر دفعه که یک مخالف صحبت کرد برای نماینده‌مورد اعتراض حق دفاع خواهد بود و می‌تواند نماینده دیگری بدرخواست او دفاع کند و همچنین نماینده مورد اعتراض یا مدافع او می‌تواند بتمام‌اعتراضات در جلسه بعد جواب بدهد و دفاع نماید. پس از خاتمه مذاکرات رای نهائی راجع به رد یا قبول نمایندگی او با مجلس است. اگر کمیسیون تحقیق در ظرف ده روز نظر خود را به مجلس نداد نماینده‌ای که اعتبارنامه او مورد اعتراض واقع شده می‌تواند درخواست کند که‌اعتبارنامه او در مجلس مطرح شود و این درخواست باید مورد قبول واقع گردد.

اخذ رای در مورد اعتبارنامه‌های مورد اعتراض که در مجلس رسیدگی می‌شود باید با ورقه و علنی باشد.

بلافاصله پس از تعیین هیئت رئیسه سنّی نمایندگان حاضر در مجلس بهیئت اجتماع قسم یاد مینمایند بدین ترتیب که رئیس سنّی سوگندنامه مندرج در اصل یازدهم قانون اساسی را که بر ورقه مخصوصی نوشته می‌شود قرائت می‌کند و سایرین جمعا عین آنرا تکرار و پس از ختام ذیل سوگندنامه را امضاء مینمایند. مراسم سوگند باید در حال قیام و خضوع و توجه مخصوص جریان یابد.

نمایندگانی که بعدا وارد مجلس می‌شوند پس از حضور بلافاصله باید سوگند یاد نمایند.

هیئت رئیسه دائمی مرکب است از یک رئیس و دو نایب رئیس و شش منشی و سه کارپرداز نواب و منشیان و کارپردازان هر کدام بطور جمعی انتخاب می‌شوند رئیس مجلس بر سایر اعضاء هیئت رئیسه و تمام دوائر مجلس سمت ریاست دارد.

از شش نفر منشی چهار نفر که دارای رای بیشتر باشند وظایف منشیگری را انجام میدهند و در صورت غیبت بعضی از آنان در جلسه علنی رئیس بجای آنان از دو نفر دیگر استفاده می‌کند.

انتخاب رئیس باکثریت تام و انتخاب سایر اعضاء هیئت رئیسه باکثریت نسبی و جملگی برای مخفی خواهد بود - در صورتیکه در انتخاب رئیس دفعه اول اکثریت تام حاصل نشود دفعه دوم اکثریت نسبی کافی خواهد بود.

در آغاز هر دوره تقنینیّه پس از انتخاب هیئت رئیسه دائمی مجلس شورای ملی بر طبق اصل دهم قانون اساسی خطابه‌ای بحضور اعلیحضرت همایون عرض و آمادگی خود را بکار اعلام میدارد.

اگر رئیس مجلس پیش از انقضاء مدت ریاست استعفا داد یا فوت نمود یکی از نواب رئیس بترتیب تقدم سنّی و در صورت غیبت آنان رئیس سنّی مجلس جلسه را منعقد میسازد و استعفانامه را قرائت یا فوت را اعلام میدارد و در مورد فوت احتراما جلسه را ختم می‌کند و در جلسه بعد یکی از نواب رئیس و در صورت غیبت آنان رئیس سنّی جلسه را تشکیل می‌دهد و رئیس جدید انتخاب می‌شود و در مورد استعفا بعد از اعلام و قرائت آن در مجلس بلافاصله انتخاب رئیس جدید بعمل میآید.

انتخاب شعبی که بر طبق ماده 4 تشکیل مییابد هر یکسال مقارن انتخاب هیئت رئیسه بطور اقتراع تجدید می‌شود و رئیس و نایب رئیس و مخبر و منشی هر شعبه مطابق ترتیبی که برای انتخاب هیئت رئیسه مجلس مقرر است انتخاب می‌شوند.

کمیسیونهای دائمی بعده وزارتخانه‌ها به انضمام کمیسیونهای عرایض - بودجه - برنامه - محاسبات مجلس - امور استخدام و سازمانهای اداری - رسیدگی بسوالات و کمیسیون همکاری مجلسین خواهد بود. در ابتدای هر دوره اجلاسیه رئیس مجلس با در نظر گرفتن اطلاعات و سابقه و تمایل نمایندگان تعداد اعضائی را که هر یک از شعب برای هر کمیسیون لازم است انتخاب کند، تعیین مینماید. هر شعبه مطابق آن تعداد با در نظر گرفتن اطلاعات و سابقه و تمایل نمایندگان، اعضاء هر کمیسیون را با رای مخفی و با ورقه و اکثریت نسبی انتخاب می‌کند. برای این انتخاب حضور دو ثلث اعضاء شعبه ضروری است. عده اعضاء کمیسیونها باستثنای کمیسیون عرایض و محاسبات که شش نفر است مطابق تشخیص هیئت رئیسه از دوازده نفر ببالا خواهد بود. علاوه بر کمیسیونهای مذکور مجلس می‌تواند در موارد لازم کمیسیونهای فوق‌العاده و مخصوص برای وظائف معین انتخاب کند.

کمیسیونها بعده وزارتخانه‌ها بانضمام کمیسیونهای عرایض و بودجه و کمیسیون محاسبات مجلس و کمیسیون امور استخدام و کمیسیون امور اجتماعی در هر سال مقارن انتخاب هیئت رئیسه در مجلس با رای مخفی و اکثریت نسبی برای مدت یک سال انتخاب می‌شوند عده اعضاء کمیسیونها باستثنای کمیسیون عرایض و محاسبات که شش نفر خواهند بود مطابق تشخیص هیئت رئیسه از دوازده الی هیجده نفر خواهد بود - علاوه بر کمیسیونهای مذکور مجلس می‌تواند در مورد احتیاج کمیسیونهای فوق العاده و مخصوص برای وظایف معین انتخاب نماید.

هیچیک از اعضاء هیئت رئیسه نمیتواند به عضویت کمیسیون محاسبات انتخاب شود.

برای نظارت در انتخاب کمیسیونها و استخراج آراء شش نفر از نمایندگان در مجلس با قرعه تعیین و سه نفر دیگر از منشیان با انتخاب رئیس بآنان ملحق می‌شوند.

استخراج آراء مربوط باعضاء کمیسیونها در خارج از جلسه و با حضور هیئت نظار مندرجه در ماده 24 بعمل خواهد آمد و نباید بیش از‌سه روز بطول انجامد هر نماینده‌ای ملزم است لااقل عضویت یکی از کمیسیونهای دائمی را که انتخاب و تعیین می‌شود قبول نماید.

هیچیک از نمایندگان حق عضویت بیش از سه کمیسیون دائمی را نخواهند داشت و در صورتیکه اتفاقا برای عضویت بیشتر از سه کمیسیون دائمی انتخاب شد هیئت نظارت انتخاب کمیسیونها با رضایت نماینده منتخب نام او را از کمیسیون یا کمیسیونهای اضافی حذف و نماینده‌ای را که بعد از او اکثریت دارد بجای وی معین می‌کند.

برای تعیین نامزدهای کمیسیونهای دائمی هر سال در موعد مقرر از هر شعبه دو نفر تعیین می‌شوند که هیئتی تشکیل دهند و آن هیئت با رعایت تناسب و تمایل نمایندگان عده‌ای را برای هر یک از کمیسیونها نامزد و صورتی از اسامی آنانرا تهیه و پیشنهاد و اسامی اشخاصیرا که در هر شعبه خودشان داوطلب شده‌اند نیز در ذیل آن اضافه می‌کند این صورت طبع و بین نمایندگان توزیع می‌گردد و هر یک از نمایندگان موقع انتخاب در جلسه علنی اسامی را که موافق نباشد خط میکشد و بقیه باضافه اشخاصی که ممکن است آن‌ها را علاوه کرده باشد منتخبین او محسوب می‌شوند.

هر یک از کمیسیونها پس از انتخاب بیدرنگ بریاست مسن ترین عضو خود منعقد می‌گردد و یک رئیس و دو نایب رئیس و یک مخبر و به تناسب کمی و یا زیادی کار یک یا دو منشی با رای مخفی و اکثریت نسبی انتخاب می‌شود.

در غیاب رئیس و نایب رئیس کمیسیون بریاست مسن ترین عضو تشکیل می‌شود.

هر یک از کمیسیونها برای حفظ دفاتر و تنظیم صورت مجلس و بایگانی اوراق و اسناد و سرعت جریان امور دفتری یک منشی از اعضای اداری مجلس در اختیار خواهد داشت تهیه صورت مجلسهای کمیسیونها و ثبت اسامی اعضاء حاضر و غایب و گزارش عملیات ماهانه کمیسیون بعهده منشی اداری است که پس از ملاحظه و امضای رئیس کمیسیون بهیئت رئیسه مجلس داده شود.

رئیس مجلس مکلف است لوایح عادی و یک شوری را اعم از لوایح بودجه‌ای و لوایحی که فوریت آن‌ها در مجلس تصویب شده و همچنین طرحهائی را که قابل توجه شده باشد بلافاصله در مجلس علنی به کمیسیونهای صلاحیتدار ارجاع و اعلام نماید در صورت تردید در تشخیص صلاحیت کمیسیون نظر رئیس قاطع خواهد بود.

هر طرح یا لایحه که بکمیسیون ارجاع می‌شود باید گزارش آن منتها در ظرف یکماه از تاریخ وصول بدفتر کمیسیون بمجلس شورای ملی داده شود وگرنه هریک از نمایندگان یا دولت حق دارد از مجلس تقاضا نماید که آنرا جزو دستور مجلس قرار دهد و حق تقدم طبق ماده (80) تعیین خواهد شد ولی در مورد لوایح مفصل هر گاه کمیسیون نتوانست رسیدگی بآنرا در این مدت تمام کند باید بمجلس گزارش دهد و برای اتمام مطالعات و اتخاذ تصمیم تقاضای تمدید نماید ولی بهر حال این تمدید نباید بیش از یکمرتبه و طولانی تر از دو ماه باشد و در هر صورت درخواست تمدید باعث وقفه کار کمیسیون نخواهد شد و اگر کمیسیون پس از انقضای مهلت باز هم نتیجه نگرفته باشد رئیس مجلس مکلف است لایحه را در مجلس مطرح سازد.

گزارش کمیسیونها برئیس مجلس داده می‌شود و رئیس مجلس مکلف است ماه بماه صورتی از گزارشهای مزبور و فهرستی از کلیه کارهائی که بهر کمیسیون ارجاع شده و هنوز خاتمه نیافته باشد تهیه و در معرض ملاحظه نمایندگان بگذارد.

گزارش کمیسیونها باید لااقل چهل و هشت ساعت قبل از موقع طرح در مجلس طبع و توزیع شده باشد.

در کلیه کمیسیونها نمایندگانی که عضویت ندارند میتوانند حاضر گردند و مذاکرات را استماع نمایند ولی حق دادن رای ندارند همچنین در مذاکرات کمیسیونها نمیتوانند شرکت کنند مگر آنکه از طرف کمیسیون برای این منظور دعوت شده باشند هر گاه رئیس کمیسیون مصلحت و مقتضی نداند هیچکس غیر از اعضاء کمیسیون حق حضور در کمیسیون نخواهد داشت.

هر کمیسیون باید ماه بماه گزارشی از عملیات خود به مجلس شورای ملی تقدیم دارد و این گزارش پس از قرائت در مجلس بدون مذاکره در روزنامه رسمی چاپ خواهد شد.

تمام اسناد و اوراق مربوط به اموریکه باید در کمیسیونها مباحثه شود بتوسط رئیس مجلس بآن کمیسیون ارجاع می‌شود - نمایندگان میتوانند آن اسناد را با اجازه رئیس کمیسیون ملاحظه کنند لیکن اسناد مزبور بهیچوجه نباید از کمیسیون خارج شود.

پس از آنکه مجلس در باب طرح یا لایحه رای نهائی را داد اسناد و اوراق و صورت جلسات مربوط بآن در مجلس ضبط می‌شود.

در مورد لوایح و طرحهائی که ارتباط اساسی آن بکمیسیون خاصی روشن نبوده و جنبه‌های مختلفی داشته باشد رئیس مجلس می‌تواند کمیسیون خاصی از کمیسیونهای مربوطه تشکیل دهد و طرح یا لایحه را بآن کمیسیون ارجاع نماید. کمیسیون مزبور مانند کمیسیونهای دیگر از بین اعضاء خود رئیس و منشی و مخبر انتخاب می‌کند و پس از شور نتیجه رای خود را به مجلس گزارش می‌دهد.

مجلس بملاحظه اهمیت هر طرح یا لایحه قانونی می‌تواند بجای ارجاع بکمیسیون دائمی مربوطه با درخواست رئیس مجلس یا پیشنهاد پنج نفر از نمایندگان رای بدهد که از هر شعبه یا کمیسیون دو یا سه نفر برای عضویت کمیسیون مخصوصی جهت رسیدگی بآن طرح یا لایحه انتخاب شود و هر گاه طرح یا لوایح قانونی جدید مشابهی پیشنهاد شود توسط رئیس بهمان کمیسیون ارجاع می‌گردد بلزوم انتخاب مزبور بعد از توضیح مختصر رئیس یا یکی از امضاکنندگان و نطق مختصر یک مخالف رای گرفته می‌شود.

در اول هر دوره تقنینیه هیئت رئیسه صورتی از طرحها و لوایحی را که در دوره سابق معوق مانده در اختیار نمایندگان میگذارد و صورتی نیز برای دولت ارسال میدارد هر یک از آن طرحها یا لوایح که لزوم تجدید آن بوساطت پانزده نفر از نمایندگان یا بدرخواست دولت تقاضا شود بترتیب مندرج در آئین نامه بکمیسیونهای مربوطه ارجاع و مورد شور قرار می‌گیرد.

لوایح و طرحهائی که در کمیسیونهای مربوطه خاتمه یافته و گزارش آن به مجلس داده شده ولی قبل از طرح در مجلس دوره یکساله آن کمیسیونها منقضی گردیده باشد آن لوایح و طرحها بکمیسیونهای جدید ارجاع نخواهد شد و مخبر همان کمیسیون و در صورت غیبت او رئیس یا منشی کمیسیون از گزارش مزبور دفاع خواهند کرد.

وظایف کمیسیون بودجه بقرار ذیل است: (1)- رسیدگی ببودجه سال بعد. (2)- تعیین تکلیف لوایح و اعتبارات مربوط بسال جاری. (3)- رسیدگی بلوایح و طرحهای قانونی که موجب تغییر درآمد و هزینه همان سال است که بودجه آن بکمیسیون ارجاع شده. (4)- رسیدگی به لایحه تفریغ بودجه. (5)- رسیدگی بدیون و مطالبات دولت و انتقالات اموال دولتی و امتیازات ( از لحاظ مالی).

کمیسیون بودجه بلایحه یا طرح قانونی که مستلزم مخارج مستمر در چند سال باشد رسیدگی می‌کند در این صورت مبلغی که متعلق بهر سال است در بودجه همان سال پیش‌بینی می‌شود.

مجلس همیشه می‌تواند رسیدگی بلوایح و طرحهای قانونی را مطابق ماده 40 بکمیسیون مخصوص دیگری ارجاع کند ولی این کمیسیون فقط می‌تواند گزارش کلی بدهد بدون آنکه بتواند در باب هزینه عقیده‌ای پیشنهاد کند. هر گاه رای کمیسیون مخصوص با لایحه موافق باشد باید نتیجه ملاحظات خود را بکمیسیون بودجه اطلاع دهد و این کمیسیون در ظرف ده روز عقیده خود را در باب تصویب خرج اظهار می‌کند و در این صورت عقیده و رای کمیسیون بودجه که باید مستند بدلائل موجه بوده باشد طبع و ضمیمه گزارش کمیسیون مخصوص می‌شود. مواردیکه بموجب آئین نامه فوری نامیده می‌شود از قواعد فوق مستثنی است.

پیشنهادهائی در کمیسیون بودجه مطرح و مورد اخذ رای تواند بود که مستقیما با بودجه و صرفه جوئی ارتباط داشته باشد و پیشنهاد تغییر یا حذف در سازمان دولتی هم منحصرا از همین لحاظ بودجه‌ای قابل طرح است ولی پیشنهادهائی که مستقل از امور بودجه و یا با قوانین تشکیلات یا استخدام سر و کار داشته باشد و همچنین پیشنهادهائی که مستلزم ازدیاد مخارج باشد قابل طرح در کمیسیون بودجه نخواهد بود. هیچ‌گونه پیشنهاد خرج و مطلبی که خارج از لایحه بودجه باشد قابل طرح در کمیسیون بودجه نیست مگر در صورتیکه از مجلس ارجاع شده باشد.

وظایف کمیسیون دادگستری عبارت است از: (1)- رسیدگی بلوایح و طرحهای قانونی راجع بامور حقوقی ( اعم از مدنی و جزائی و ثبتی و غیره. (2)- رسیدگی باعلام جرمهای مربوط بوزرا ( طبق قانون محاکمه وزراء) و مربوط بنمایندگان مجلس ( مطابق فصل دوازدهم این آئین نامه).

وظایف کمیسیون دارائی عبارت است از رسیدگی بلوایح و طرحهای قانونی راجع بوضع مالیاتها و عوارض و نقل و انتقال اموال دولتی و امتیازات و معادن و یا تاسیس و ایجاد بانکها و هر آنچه در عایدات دولت موثر است ( باستثنای آنچه بموجب قوانین از مختصات انجمنهای ایالتی و ولایتی و شهرداریهاست) و پیشنهاد الغاء و تخفیف و تغییر تعرفه یا نرخ مالیاتها و عوارض.

وظایف کمیسیون فرهنک[فرهنگ] عبارت است از رسیدگی بلوایح و طرحهای قانونی راجع بآموزش و پرورش و فرهنک[فرهنگ] عمومی و کلیه امور علمی مربوط بمدارس دولتی و خصوصی اعم از قدیم و جدید و دانشگاهها و آموزشگاهها و تشکیلات مذهبی و اوقات و امتیازات علمی و گواهی‌نامه‌ها و نشانها و امور مربوط بشورای عالی فرهنک[فرهنگ] و جراید و نشریات و کتابخانه‌ها و موزه‌ها و حفریات و عتیقات و هنرهای زیبا و تربیت بدنی و امثال آن‌ها.

وظایف کمیسیون بهداری عبارت است از رسیدگی بکلیه لوایح و طرحهای قانونی مربوط ببهداشت عمومی و بیمارستانها و تیمارستانها و زایشگاهها و درمانگاهها و داروخانه‌ها و قرنطینه‌ها و بهداری زندانها و کلیه امور مربوط ببهداشت و امور مربوط بمعاونت عمومی کشور.

وظایف کمیسیون راه عبارت است از رسیدگی بلوایح و طرحهای قانونی مربوط بساختمان راه آهن و راههای شوسه و پلها و بندرها و حفر تونل و کلیه امور مربوط بطرق و شوارع کشور و همچنین هواپیمائی کشوری و کشتیرانی.

وظایف کمیسیون کشاورزی عبارت است از رسیدگی بلوایح و طرحهای مربوط بکشاورزی و مزارع نمونه و امور آبیاری و سدسازی و دفع آفات نباتی و حیوانی و تبدیل و اصلاح بذر و امور راجع به کشاورزی عمومی و جنگلبانی و باغداری و دامپروری و صید و همچنین بانکهای کشاورزی و کلیه امور دیگر که مربوط به توسعه و ترقی کشاورزی باشد.

وظایف کمیسیون پست و تلگراف و تلفن عبارت است از رسیدگی بلوایح و طرحهای مربوط به پست زمینی و هوائی و دریائی و تلگراف و تلفن و بی‌سیم و رادیو و رادار و امثال آن.

وظایف کمیسیون نظام عبارت است از رسیدگی بلوایح و طرحهای مربوط به نیروی زمینی و دریائی و هوائی و امور مربوط بسربازگیری و هر آنچه مربوط بوظایف و صلاحیت وزارت جنگ از قبیل استخدام افسران و امور آموزشگاهها و دانشکده‌های نظامی و امثال آن باشد بغیر از قوانین محاکمات نظامی که داخل حدود صلاحیت کمیسیون دادگستری است.

وظایف کمیسیون خارجه عبارت است از رسیدگی بلوایح و طرحهای قانونی مربوط بعهدنامه‌ها و مقاوله نامه‌ها و قراردادها با ممالک خارجه و امتیازات خارجی و استخدام اتباع خارجه و گذرنامه‌ها و تابعیت و تاسیس سفارتخانه‌ها و کنسولخانه‌ها و هر نوع هیئت‌های اعزامی و مسائل مربوط بسازمان وزارت خارجه و سایر امور راجع بروابط با دول خارجه و اصول سیاست خارجی ایران و نظارت در سیاست خارجی دولت و استماع گزارش وزیر امور خارجه راجع بجریان سیاست خارجی مملکت لااقل یک مرتبه در هر ماه.

وظایف کمیسیون امور استخدامی عبارت است از رسیدگی بلوایح قانونی مربوط به قوانین استخدامی و تصویب سازمان وزارتخانه‌ها با جلب نظر هر یک از کمیسیونهای مربوطه.

وظایف کمیسیون امور اجتماعی عبارت است از رسیدگی بلوایح مربوط بکار و بیمه کارگران و حدود وظایف و تکالیفی که قانون برای کارفرما و کارگر و مالک و زارع و روابط آن‌ها با هم معین کرده است و سایر امور اجتماعی کشور از قبیل امور مربوط به سینماها و تآترها و تبلیغات و بیمه اجتماعی و اخلاقیات و بیکاری و فحشاء و جنایات و امثال آن.

وظیفه کمیسیون عرایض عبارت است از رسیدگی و ترتیب اثر دادن بعرایض و شکایات که از ناحیه مردم بمجلس میرسد و همچنین انجام تکالیفی که بموجب قوانین خاص بآن کمیسیون محوّل است .

عرایض باید کتبی و با امضاء یا مهر و یا اثر انگشت و حتی الامکان توام با مدارک باشد و صاحب عریضه ( اعم از عریضه مستقیم یا پستی یا تلگرافی) باید خود و محل اقامت خود را بطور وضوح معرفی و معین کند و در صورت تعدّد شاکیان لااقل باید نشانی و امضاء یا مهر یا اثر انگشت یکی از آنان قید شده باشد.

عرایض ممکن است بعنوان مجلس یا رئیس مجلس یا کمیسیون عرایض یا سایر کمیسیونها نوشته شود و در صورتیکه توسط یکی از نمایندگان فرستاده شود آن نماینده در حاشیه عریض تاریخ تسلیم آنرا بدفتر مجلس قید و امضاء کند.

تمام عرایض وارده بلافاصله در دفتر مخصوص ثبت کل تحت شماره و تاریخ و نام و نشانی عارض و خلاصه مطلب ثبت می‌شود و شماره ثبت بصاحب آن داده می‌شود و اگر عریضه توسط یکی از نمایندگان داده شده باشد نام آن نماینده نیز در دفتر مخصوص ثبت می‌شود.

تمام عرایض پس از ثبت بوسیله دبیرخانه بکمیسیون عرایض برای رسیدگی ارجاع می‌شود مگر عرایض و شکایاتی که مربوط بموضوعهائی که در کمیسیونهای دیگر یا شعب تحت شور و مداقه است برسد که در اینصورت عرایض مزبور را رئیس مجلس بکمیسیونها یا شعب مربوطه ارجاع خواهد نمود.

هر یک از نمایندگان که بخواهد از مفاد عریضه‌ای مستحضر بشود بکمیسیون عرایض یا کمیسیون و شعبه‌ای که عریضه بآنجا فرستاده شده است ( با مراعات ماده 37) مراجعه خواهد نمود.

درباره عرایض و شکایات واصله هر یک از کمیسیونها که مرجع شکایت باشد یکی از تصمیمات زیرین را اتخاذ مینماید: (1)- ارجاع امر با ارسال رونوشت عریضه بوزارتخانه مربوطه برای رسیدگی بموضوع و اقدام قانونی بمنظور احقاق حق شاکی. (2)- راهنمائی شاکی بتعقیب شکایت خود در مراجع صالحه قضائی یا اداری. (3)- در صورت لزوم احضار نماینده وزارتخانه مربوطه و خواستن سوابق امر حتی خواستن توضیحات از شخص وزیر. (4)- ضبط عریضه در صورتیکه کمیسیون آنرا بیموضوع و ارجاع آنرا بیفایده تشخیص دهد.

دبیرخانه مجلس هر یک از تصمیمات متخذه را بصاحب عریضه اطلاع می‌دهد و در هر صورت جواب عریضه باید در کوتاهترین مدت داده شود.

هر گاه وزیر یا معاون وزارتخانه مربوطه نسبت بموضوع شکایات رسیدگی ننمود و بدون عذر موجّه در جواب دادن تاخیر کرد یا جواب او مقنع نبود کمیسیون گزارش جریان کار را با اظهار نظر بمجلس می‌دهد و مجلس اتخاذ تصمیم می‌کند.

کمیسیونها و شعبی که طبق ماده 64 عرایض بآنها رجوع می‌شود باید در گزارش خود متذکر این نوع عرایض بشوند. نسبت بعرایضی که علاوه بر ارجاع بیکی از وزارتخانه‌ها کمیسیون صلاح بداند که بملاحظه مجلس برسد گزارش خاصی می‌دهد که در جلسه علنی قرائت شود.

وظایف کمیسیون محاسبات و بودجه مجلس عبارت است از: (1)- تحقیق و تصفیه کلیه محاسبات و رسیدگی در بودجه سالیانه و مخارج و اعتبارات اضافی مجلس که از طرف مجلس ارجاع می‌شود و تقدیم گزارش آن برای تصویب مجلس شورای ملی. (2)- رسیدگی و مداقه در لایحه تفریغ بودجه مجلس که باید حتما پس از تطبیق بودجه با اسناد خرج گزارش آنرا تا چهار ماه پس از خاتمه دوره عمل سال مالی به مجلس شورای ملی تقدیم نماید. (3)- نظارت و مراقبت در اجرای مقررات بودجه مصوب مجلس. (4)- بازرسی و رسیدگی دقیق و نظارت در مورد کلیه اموال و اشیاء منقول و غیر منقول مجلس شورای ملی از هر نوع و هر قبیل. (5)- تقدیم گزارش‌های سه ماهه راجع به امور محاسباتی و وضع اموال و اشیاء منقول و غیر منقول مجلس شورای ملی. (6)- تقدیم گزارش جامع سالیانه راجع بانجام وظایف محوّله. (7)- رسیدگی بامور مرخصی و جرائم نمایندگان مجلس بترتیبی که در فصل 13 مربوطه بمرخصی و غیبت مندرج است. (8)- رسیدگی بحساب صندوق جرائم.

وجوه حاصله از جرائم مجلس نصف برای خرید کتاب و ساختمان محل کتابخانه بکتابخانه مجلس تخصیص داده می‌شود و نصف دیگر‌برای توسعه بهداری مجلس بمصرف خواهد رسید.

نمایندگان باید در روزی که قبلا برای تشکیل جلسه معین شده منتها تا پانزده دقیقه بعد از ساعت معین در تالار جلسه حاضر شوند در صورتیکه در آخر پانزده دقیقه اکثریت برای شروع مذاکره حاصل نشود رئیس مجلس را تعطیل می‌کند و غائبین بی‌اجازه معادل حقوق تمام روز جریمه می‌شوند و اسامی آنان در جلسه علنی بعد جداگانه اعلام می‌شود و در صورتیکه عده کافی برای شروع مذاکره حاصل شده باشد غائبین در مقابل هر پانزده دقیقه معادل یک عشر حقوق روزانه جریمه می‌شوند اگر اشخاصی در موقع رای غایب شوند معادل نصف حقوق روزانه جریمه می‌شوند و نام آنان نیز در جلسه بعد اعلام می‌شود. اسامی همه آن‌ها که بترتیب فوق جریمه شده‌اند برای نشر بجراید یومیه داده خواهد شد.ولی در هر حال مجموع جرائم متعلقه از حقوق روزانه تجاوز نخواهد کرد

حداقل مدت هر جلسه سه ساعت است مگر اینکه هیچ مطلبی چه برای مذاکره و چه برای رای موجود نباشد و در صورتیکه قبل از انقضاء وقت رئیس جلسه خصوصی اعلام کند در اینصورت غیبت از جلسه خصوصی هم مشمول ماده فوق خواهد بود و اگر جلسه علنی در وسط کار بعنوان تنفس تعطیل شود مدت تنفس نباید از نیم ساعت تجاوز کند و رئیس مکلف است جلسه را ثانیا تشکیل دهد و غائبین مشمول جرائم مقرر خواهند بود.

نمایندگان باید در جلسات کمیسیونها و شعب و هیئت رئیسه در ساعتی که قبلا تعیین می‌شود حاضر شوند و در صورت عدم حضور برای هر پانزده دقیقه غیبت یک سدس حقوق روز آن‌ها کسر خواهد شد.

افتتاح جلسات و حفظ و ترتیب مذاکرات و اجرای آئین نامه و حفظ نظم بعهده رئیس مجلس است.

هر یک از نمایندگان در صورتیکه تخلّف در اجرای آئین نامه مجلس مشاهده نمایند حق دارد مورد تخلف را با استناد بماده مربوطه در همان جلسه بوجه اختصار و بدون خروج از موضوع اخطار کند و در صورتیکه از موضوع خارج شود مورد اخطار واقع می‌شود و در صورت ادامه بیانات خارج از موضوع حق نطق او در آن جلسه سلب خواهد شد.

تشخیص عده حضار بعهده منشیان و اعلام آن با رئیس مجلس است.

صورت کامل مذاکرات هر جلسه با مصوّبات و اسامی غائبین و دیرآمدگان آن جلسه بلافاصله طبع و قبل از انعقاد جلسه بعد بین نمایندگان توزیع می‌شود و هر گاه در صورت مشروح مجلس مطلبی صریحا بر خلاف اظهارات نماینده‌ای ثبت شده باشد آن نماینده بطور اختصار می‌تواند فقط نسبت بهمان مورد اعتراض نماید و برئیس تذکر دهد و بعد از آنکه صورت مذاکرات بتصویب رسید برای درج بروزنامه رسمی ارجاع می‌گردد و اگر نماینده بعنوان اعتراض بصورت مجلس مطالبی اظهار دارد که مربوط بموضوع نباشد نطق او قطع و در صورت تمرّد مورد اخطار رئیس واقع می‌گردد صورت مجلس مذاکرات باید بامضای رئیس مجلس یا نواب او برسد.

در ابتدای هر جلسه قبل از ورود در دستور مجلس رئیس مطالب مهمی را که آگاهی مجلس از آن‌ها ضروری باشد باطلاع نمایندگان میرساند ولی این مطالب مورد بحث واقع نخواهند شد مگر با اجازه و رای مجلس.

دستور مجلس بطور مرتب و با تعیین تقدّم و تاخر قبلا برای هر دو هفته از طرف هیئتی مرکب از رئیس و نواب رئیس و روسای کمیسیونهائیکه گزارش لوایح ارجاع شده را بمجلس داده باشند با حضور یکی از وزیران بتعیین نخست‌وزیر تهیه و بیست و چهار ساعت قبل از انعقاد اولین جلسه طبع و بین نمایندگان توزیع و بر لوحه دستور نیز نصب می‌شود. این دستور بهیچوجه قابل تغییر نیست مگر در موردی که بحکم فوریت و ضرورت از طرف دولت یا پانزده نفر از نمایندگان کتبا تقاضا شود و در اینصورت بشرط تصویب مجلس دستور تغییر خواهد یافت

برای افتتاح جلسات و شروع مذاکرات حد نصاب بر طبق اصل هفتم قانون اساسی حضور دو ثلث نمایندگان حاضر در تهران در تالار جلسه است ولی برای ادامه مذاکرات و نطق قبل از دستور و تمام مباحثات و سئوال و استخراج آراء و ادای قسم و نظایر آن تعداد لازم حضور نصف بعلاوه یک خواهد بود بدیهی است در موقع رای حضور سه ربع نمایندگان حاضر در تهران شرط است.

هر یک از نمایندگان که مطلب مهمی داشته باشد و بخواهد باستحضار مجلس برساند می‌تواند قبل از شروع بدستور و یا آخر جلسه با‌اجازه رئیس و رعایت نوبت بعنوان نطق قبل از دستور یا بعد از دستور مطلب خود را اظهار نماید هرکدام از دارندگان اجازه نطق میتوانند حق خود را تماما و یا بعضا بیک نفر دیگر تفویض و واگذار نمایند. مجموع این قبیل نطق‌ها در هر جلسه نبایستی از سه ربع ساعت تجاوز‌نماید مگر با اجازه مجلس.

موضوعهائیکه طبق دستور در مجلس مطرح می‌شود باید یکساعت قبل از موقع انعقاد جلسه در ورقه مخصوصی که خارج از جلسه نصب می‌شود ثبت شود - مخالف و موافق در آنورقه در ستون مخصوص شخصا ثبت اسم مینمایند و در جلسه حق تقدّم با کسانی است که در ورقه مزبور ثبت اسم کرده باشند که بترتیب مخالف و موافق نطق می‌کنند و بعد از آنان کسانیکه در جلسه اجازه خواسته‌اند بهمان ترتیب صحبت خواهند کرد اسامی نمایندگانی را که در جلسه اجازه میخواهند منشیان ثبت می‌کنند و برئیس میدهند.چنانچه موضوعی از دستور خارج شود مجددا که طرح می‌شود حق تقدم صحبت با کسانی است که قبلا ثبت نام کرده و یا اجازه خواسته‌اند

درباره وزراء و معاونین و مخبرین کمیسیونها و شعب ثبت اسامی لازم نیست و هر وقت اجازه نطق بخواهند داده خواهد شد.

ناطق نباید از موضوع مباحثه خارج شود در صورتیکه از موضوع خارج شود رئیس او را متذکر میسازد و اگر بخواهد توضیحاتی بدهد که از موضوع خارج نشده است یا آنکه خروج او از موضوع دلائلی داشته است اجازه داده نخواهد شد.

هر گاه رئیس در ضمن یک نطق دو نوبت بناطق اخطار انحراف از موضوع را نماید و باز ناطق ادامه دهد در دفعه سوم رئیس مجلس ناطق را از تکلم در آن موضوع در تمام جلسه منع مینماید.

قطع کلام و استعمال الفاظ زشت و توهین و توضیحات خصوصی شخصی و هرگونه حرکات و تظاهراتی که موجب بی‌نظمی مجلس باشد ممنوع است و مرتکب مشمول مجازات مندرجه در مواد 95 الی 107 خواهد گردید.

اگر در ضمن مذاکرات صریحا یا تلویحا نسبت سوئی بیکی از نمایندگان داده شود یا عقیده و اظهار او را بر خلاف واقع جلوه دهند و نماینده مذکور برای ردّ آن نسبت یا رفع اشتباه اجازه نطق بخواهد بدون رعایت نوبت باو اجازه داده می‌شود و نطق او نباید از مدتیکه در فقره 4 بند الف ماده قبل معین شده تجاوز نماید.

بعد از آنکه در موضوعی رئیس مذاکرات را کافی بداند می‌تواند با تصویب مجلس مذاکرات را ختم نماید هر یک از نمایندگان نیز می‌تواند پیشنهاد کفایت مذاکرات تقدیم دارد در آنصورت پیشنهاد‌دهنده باختصار بترتیب مندرج در ماده 89 دلایل خود را اظهار و اگر مخالفی باشد فقط یکنفر باختصار علل مخالفت خود را بیان می‌کند و رای گرفته می‌شود. در صورتی که نسبت به مطلبی پیشنهاد کفایت مذاکرات تصویب نشد و بعدا دوباره پیشنهاد کفایت مذاکرات داده شد در باب آن بدون توضیح و مباحثه رای گرفته می‌شود.

پس از رای بکفایت مذاکرات دیگر بکسی اجازه نطق داده نمیشود.

رئیس قبل از اینکه جلسه را ختم کند روز و ساعت تشکیل جلسه آینده را طبق ماده 80 اعلام و باطلاع وزارتخانه‌ها میرساند و در روزنامه رسمی اعلان می‌شود.

در صورتیکه در مجلس همهمه و غوغائی برپا شود بقسمی که رئیس نتواند از آن جلوگیری نماید از جای خود قیام مینماید هر گاه برخاستن رئیس موجب اسکات نشود اعلام می‌کند که جلسه را تعطیل خواهد کرد و با وجود این اگر سکوت و نظم حاصل نشود جلسه را یکربع ساعت تعطیل می‌کند و نمایندگان از اطاق جلسه خارج می‌شوند و پس از انقضاء یکربع مجددا جلسه تشکیل می‌شود هرگاه اغتشاش و غوغا عود کند رئیس جلسه را ختم و آنرا بروز دیگر موکول مینماید.

مواخذاتی که از لحاظ حفظ نظم نسبت بنمایندگان می‌توان مجری داشت از اینقرار است: 1 - تذکر. 2 - اخطار. 3 - توبیخ.

رئیس نسبت بنمایندگانی که از موضوع مذاکره و از حدود نظم خارج می‌شوند و یا بدون اجازه صحبت می‌کنند و همچنین نسبت بنمایندگانی که بواسطه عدم رعایت ماده 86 یا به اقسام دیگر باعث بی‌نظمی می‌شوند تذکر می‌دهد.

در صورتیکه یکی از نمایندگان برای دفعه سوم مستحق تذکر شد رئیس باو اخطار می‌کند و ربع حقوق یکماهه از او کسر می‌شود.

توبیخ بر سه قسم است: توبیخ عادی - توبیخ موکد - توبیخ با منع حضور.

توبیخ عادی در موارد ذیل اجرا می‌شود: 1 - در صورتیکه نماینده‌ای پس از اخطار در همان جلسه مجددا از حدود نظم خارج شود. 2 - در صورتیکه نماینده‌ای در ظرف مدت یکماه چهار مرتبه متوالی یا شش مرتبه متناوب مورد تذکر واقع شده باشد. 3 - در صورتیکه نماینده‌ای در مجلس باعث بی‌نظمی و همهمه و غوغا شود یا دیگران را باین عملیات و یا خروج از جلسه تحریک کند. 4 - در صورتیکه نماینده‌ای یک یا چند نفر از نمایندگان را تهدید یا نسبت بآنان اهانت نماید و یا کلمات و عبارات خلاف ادب اظهار کند.

توبیخ موکد در موارد ذیل بعمل خواهد آمد: 1 - اگر نماینده‌ای پس از توبیخ عادی در همان جلسه مجددا از دائره نظم خارج شود. 2 - اگر نماینده‌ای بیک یا چند نفر از وزراء و معاونین توهین یا آنان را تهدید نماید.

توبیخ با منع حضور موقت در موارد ذیل مقرر می‌شود: 1 - اگر نماینده‌ای در ظرف ششماه اخیر برای مرتبه دوم مورد توبیخ موکد واقع شده باشد. 2 - اگر نماینده‌ای در مجلس علنی دیگران را باعمال قوه قهریه و زد و خورد و یا نزاع داخلی و یا بضدّیت با قوانین اساسی و تخلّف از آن دعوت و ترغیب نماید. 3 - اگر نماینده‌ای نسبت به مجلس یا قسمتی از مجلس یا رئیس مجلس توهین کند.

در مورد توبیخ با منع حضور درباره نماینده باید رئیس از مجلس رای بخواهد و در صورت تصویب نماینده مزبور در آن جلسه و جلسه بعد حق ورود باطاق جلسه علنی و همچنین جلسات شعب و کمیسیونها و شرکت در امور مجلس را ندارد همینکه مجازات تصویب شد رئیس مجلس نماینده مزبور را دعوت بخروج از جلسه می‌کند و هر گاه اطاعت ننماید رئیس جلسه را ختم می‌کند و تشکیل جلسه ثانی در همان روز نیز ممکن است.

در صورت عدم اطاعت نماینده برای خروج از جلسه و همچنین در صورتیکه بتوبیخ با منع حضور درباره نماینده رای داده شده و ظرف شش ماه قبل همین مجازات درباره او اجرا شده باشد مجازات فوق مضاعف خواهد گردید.

در صورتیکه نماینده قبل از انقضاء مدت منع حضور داخل در جلسه علنی بشود رئیس حضور او را در مجلس اعلام و جلسه را تعطیل می‌کند و کارپردازان به امر رئیس نماینده مزبور را در محل مخصوص در مدتی که متجاوز از سه روز نباشد توقیف می‌کنند و همینطور است اگر بکمیسیونها و شعب داخل شود.

توبیخ با منع حضور در جلسات باید بتقاضای رئیس مجلس باشد اخذ رای در این موارد در همان جلسه و بدون هیچ نوع مذاکره از طرف سایر نمایندگان خواهد بود مفاد این رای در صورت مشروح مجلس و روزنامه رسمی درج خواهد شد.

نماینده‌ای که درباره او توبیخ با منع حضور تقاضا شده است حق دارد قبل از رای مجلس برای دفاع خود باختصار اظهاراتی بنماید یا بتوسط یکنفر از نمایندگان از طرف خود آن اظهارات را به مجلس عرضه دارد .

توبیخ عادی موجب کسر ثلث حقوق و توبیخ موکد و توبیخ با منع حضور مستلزم کسر نصف مقرری یکماه نماینده است.

لوایح قانونی که از طرف دولت پیشنهاد به مجلس شورای ملی می‌شود باید دارای موادی متناسب با اصل موضوع باشد و دلائل لزوم آن در مقدمه لایحه بطور وضوح درج و عنوان قانون نیز در آن معین شده باشد. هر گاه لایحه‌ای دارای چند ماده یا ماده واحده مشتمل بر اجزائی باشد باید ارتباط و تناسب کامل با اصل موضوع محفوظ و عنوان لایحه قانونی داشته باشد و در غیر اینصورت باید برای هر موضوعی لایحه جداگانه تنظیم و با ذکر دلائل تقدیم مجلس شورای ملی شود.

لوایح قانونی باید در جلسه علنی مجلس شورای ملی بتوسط یکی از وزراء یا معاونین پارلمانی آنان تقدیم گردد.

کلیه لوایح مالی برای اینکه در مجلس مطرح شود باید علاوه بر امضاء وزیر مسئول و نخست‌وزیر امضاء وزیر دارائی را هم داشته باشد.

لوایح قانونی مذکور پس از تقدیم در جلسه علنی چاپ و بوسیله رئیس مجلس بکمیسیونهای مربوطه ارجاع می‌شود.

طرح قانونی مطلبی است که از طرف نمایندگان مجلس لااقل با امضای پانزده نفر پیشنهاد و در مجلس برئیس داده می‌شود و رئیس پس از اعلام وصول آن در جلسه علنی آنرا بکمیسیون مربوط ارجاع مینماید.و طرح مزبور قبل از ارجاع بکمیسیون طبع و توزیع خواهد شد.

امضاکنندگان طرح قانونی حق دارند در کمیسیون مربوطه که طرح آن‌ها مطرح است حاضر شوند و توضیحات بدهند.

پیشنهادکنندگان طرح قانونی یا امضاکنندگان آن پس از اینکه طرح در مجلس اعلام شد حق استرداد امضای خود را ندارند و غیبت امضاکنندگان مانع اعلام طرح در مجلس و شور درباره آن نخواهد بود.

در غیر مواردی که طرح قانونی مربوط به امور داخلی مجلس باشد باید بوزیر مسئول اطلاع داده شود که خود یا معاون او در جلسه علنی حاضر شود و مذاکرات در حضور او بعمل آید و اظهار عقیده نماید در صورت عدم حضور وزیر یا معاون او صاحبان طرح حق دارند او را مورد اخطار قرار دهند.

اگر طرحی مورد تصویب مجلس واقع نشد تا شش ماه دیگر نمیتوان آنرا به مجلس پیشنهاد نمود.

هر گاه پیشنهاد حذف نسبت بیکی از مواد لایحه یا طرح در شور نهائی داده شود، پیشنهاد قرائت و نسبت بآن اخذ رای بعمل نخواهد‌آمد. پیشنهاد حذف پس از تصویب بقیه مواد مطرح و بعد از توضیح پیشنهاد‌دهنده و اظهارات یک مخالف و یک موافق نسبت به پیشنهاد اخذ رای‌خواهد شد. در صورتیکه پیشنهاد حذف تصویب نشود نسبت بخود ماده رای گرفته خواهد شد.

هنگام اخذ رای نسبت بماده هر گاه پیشنهاد حذف قسمتی از آن بشود پس از توضیح پیشنهاد‌دهنده و اظهارات یک مخالف و یک موافق‌نسبت بپیشنهاد اخذ رای بعمل خواهد آمد. در صورتی که تصویب شود نسبت ببقیه ماده اخذ رای بعمل خواهد آمد و در صورت عدم تصویب پیشنهاد حذف، نسبت بتمام ماده رای گرفته خواهد شد.

نمایندگان حق دارند نسبت بهر یک از مواد اصلاحاتی پیشنهاد نمایند مشروط بر اینکه آن پیشنهاد کاملا مربوط بموضوع لایحه باشد کلیه اصلاحاتی که از طرف یک یا چند نفر از نمایندگان پیشنهاد می‌شود باید کتبی باشد و ماده‌ای را که اصلاح پیشنهادی مربوط بآن است تصریح نماید باصلاحاتی که بتشخیص رئیس مجلس خارج از موضوع لایحه باشد ترتیب اثر داده نمیشود و بقرائت آن اکتفا می‌گردد.

اصلاحاتی که در ضمن شور اول و یا بین شور اول و دوم پیشنهاد می‌شود باید بوسیله رئیس مجلس بکمیسیون مربوطه ارجاع و لااقل24 ساعت قبل از شروع شور دوم در مجلس طبع و توزیع شده باشد.

کلیه پیشنهاد‌دهندگان شور اول و فاصله بین شور اول و دوم میتوانند در کمیسیون مربوط حاضر شوند و توضیحات لازمه را درباره پیشنهاد خود بدهند کمیسیون نیز می‌تواند در صورت لزوم پیشنهاد‌دهندگان را در جلسات کمیسیون دعوت کند و لااقل 24 ساعت قبل از طرح پیشنهاد بآنان اطلاع دهد و در صورت عدم حضور پیشنهاد‌دهنده پس از دعوت کمیسیون حق او ساقط می‌شود.

در شور ثانی گزارش لوایح و طرح‌های قانونی در مجلس قرائت و نسبت بهر یک از مواد آن جداگانه مذاکره و اخذ رای خواهد شد. در‌شور ثانی پیشنهاد تازه‌ای نمیشود داد ولی پیشنهادهائی که در شور اول یا بین دو شور بعمل آمده و مورد توجه و تصویب کمیسیون واقع نشده ممکن است از طرف پیشنهاد‌دهنده تجدید شود ( جز در مواردی که پیشنهاد‌دهنده دعوت کمیسیون را برای حضور در آنجا اجابت ننموده و حضور بهم نرسانیده باشد) در این صورت پیشنهاد‌دهنده یا یکی از پیشنهاددهندگان ( در مورد پیشنهاد جمعی) بطور اختصار یعنی منتها مدت پنج دقیقه توضیح تواند داد و علاوه بر مخبر و یکی از اعضا کمیسیون مربوطه و وزیر یا معاون او یکی از نمایندگان دیگر حق مخالفت و جواب دارد و اعم از اینکه مخبر یا دولت آن پیشنهاد را قبول کرده یا نکرده باشد نسبت بآن اخذ رای بعمل میآید و در صورت تصویب ضمیمه لایحه یا طرح می‌شود.

پس از خاتمه شور در مواد هر یک از نمایندگان بعنوان شور آخر در کلیات میتوانند دلائلی را که بطور کلی در رد یا قبول لایحه یا طرح دارد اظهار نماید و همچنین مجلس می‌تواند قبل از رای دادن بمجموع لایحه یا طرح مذکوره آنرا بکمیسیون رجوع نماید تا کمیسیون در آن تجدید نظر کرده با رعایت تناسب فصول و مواد آنرا مرتب نماید سپس رای قطعی نسبت بلایحه و عنوان قانون اخذ می‌شود و در صورت تصویب رئیس آنرا اعلام و برای اجرا بمقامات مربوطه ابلاغ مینماید.

اصلاحاتی که ضمن مذاکره شور نهائی طبق ماده 123 نسبت بلوایح پیشنهاد می‌شود در صورت تقاضای مخبر یا وزیر یا معاون او بکمیسیون ارجاع می‌گردد و کمیسیون مکلف است در ظرف یک هفته نظر خود را به مجلس اطلاع دهد و نیز مجلس می‌تواند اصل طرح یا لایحه و کلیه پیشنهادها را بدون تفکیک بکمیسیون ارجاع نماید.

در شور دوم در مورد پیشنهادهای مذکور در ماده 123 در صورتیکه چند پیشنهاد مشابه باشد فقط پیشنهادی که با تشخیص رئیس مجلس‌جامعتر باشد قرائت و مطرح خواهد شد.

اصلاحاتی که در موضوعی پیشنهاد می‌گردد قبل از خود موضوع درباره آن‌ها رای گرفته می‌شود.

هر گاه دولت لایحه قانونی به مجلس تقدیم و تصویب عهدنامه یا مقاوله نامه و یا قراردادی را که با یکی از دول خارجی بسته می‌شود تقاضا نماید مواد عهدنامه یا مقاوله نامه و یا قرارداد مزبور بلایحه ضمیمه و بر طبق اصل بیست و چهارم قانون اساسی بمجلس شورای ملی پیشنهاد می‌شود.

مواد عهدنامه یا مقاوله نامه یا قرارداد مذکور در ماده فوق چاپ و در مجلس طبق مقررات این آئین نامه بموقع شور اول و ثانی گذارده می‌شود ولی در باب مواد آن رای گرفته نمیشود.

در ضمن شور اول نسبت به کلیات می‌توان بحث نمود ولی در صورتیکه ببعضی از شرایط و مواد قرارداد اعتراضاتی در مجلس بشود باید بعنوان رجوع بکمیسیون در مجلس عنوان شود و بدون مذاکره به کمیسیون ارجاع گردد ولی در هر حال این قبیل اعتراضات باید 24 ساعت قبل از طرح در مجلس طبع و توزیع شود.

در موقع شور ثانی کمیسیون گزارشی در باب مواد اعتراض تنظیم و طبع و توزیع می‌کند و در ضمن آن عقیده خود را در باب تصویب یا ردّ یا تصدیق لایحه دولت نسبت بمواد مورد اعتراض بعرض مجلس شورای ملی میرساند و این گزارش در مجلس مورد بحث قرار می‌گیرد و نسبت بآن رای قطعی داده می‌شود.

در صورت ردّ یا تعویض لایحه مجلس بدین طریق رای می‌دهد: ‹‹مجلس شورای ملی بدولت تکلیف می‌کند که در باب مسائل معترض علیها مجددا با دولت متعاهد داخل مذاکره و گفتگو شود››

هر گاه در شور ثانی نیز نسبت ببعضی از شرایط اعتراض بشود نسبت باعتراضات مربوط بهر یک از مواد فی المجلس مذاکره بعمل میآید و در صورت قبول بترتیب ماده فوق مجلس بدولت تکلیف می‌کند که در باب شرایط مجددا با دولت متعاهد داخل مذاکره و گفتگو بشود و در صورت ردّ اعتراض و یا نبودن اعتراض رای قطعی خود را نسبت بلایحه پیشنهادی دولت خواهد داد.

بطور کلی در تمام طرحها و لوایح قانونی اول باید ماده بماده و بعد بکلیه طرح یا لایحه رای گرفته شود.

به پیشنهاد حذف ماده مستقلا نمیتوان رای گرفت و پیشنهاد حذف قسمتی از ماده در حکم تجزیه ماده است.

نسبت بلایحه بودجه و لوایح مربوط بمخارج مملکتی فقط یک شور کافی است و کلیه اصلاحات و یا مواد الحاقیه که در این موارد پیشنهاد می‌شود بطور اختصار و در حدود پیشنهاد مورد مذاکره واقع خواهد گردید در صورت قبول مجلس ضمیمه ماده یا لایحه خواهد شد.

هیچیک از نمایندگان نمی‌تواند بهیچ عنوان چه مستقلا و چه در ضمن لوایح و طرحها پیشنهاد خرج یا پیشنهادی که بالواسطه مستلزم خرج باشد بنماید.

وقتی لایحه بودجه در مجلس مطرح شد جلسات مجلس بلاانقطاع هر روز هفته غیر از روزهای جمعه و دوشنبه و ایام تعطیلات رسمی متوالیا روزی حداقل پنجساعت منعقد می‌گردد و تا موقعیکه شور و مذاکره پایان نیافته و رای مجلس اخذ نشده است از دستور خارج نمیشود و هیچ لایحه دیگر یا طرح و یا استیضاح نمیتواند مطرح شود مگر لایحه دوازدهم بودجه در صورت ضرورت. هیچ‌گونه پیشنهاد یا تبصره یا ماده الحاقیه چه در حین تقدیم از طرف دولت و چه در موقع مذاکرات از طرف نمایندگان راجع به دوازدهم بودجه مجاز نخواهند بود و موقع طرح آن هم بعد از توضیحات مختصر پیشنهادکننده و جواب مختصر یکنفر مخالف اخذ رای بعمل خواهد آمد.

لوایح و طرحهای فوری آن‌ها است که فقط یک شور در آن‌ها لازم باشد و لوایح و طرحهای دو فوری آن‌ها است که پس از تصویب دو فوریت‌بلافاصله بطبع و توزیع آن اقدام و پس از 24 ساعت از موقع توزیع در مجلس طرح شود. تقاضای یک فوریت مستلزم آن نیست که بلافاصله فوریت لایحه یا طرح در مجلس مطرح شود لیکن در موقعیکه دو فوری بودن تقاضا شود باید در‌همان جلسه در لزوم و عدم لزوم فوریت بحث و رای گرفته شود. اگر تقاضای فوریت یا دو فوری بودن در ضمن لایحه یا طرحی که در مجلس مطرح است درج نشده باشد و 15 نفر از نمایندگان کتبا تقاضا فوریت یا دو‌فوریت آن لایحه یا طرح را بنمایند بدون مباحثه در اصل مطلب در باب فوریت اخذ رای بعمل میآید. چنانچه امضاءکنندگان در ضمن طرح دو فوری خود تقاضا کرده باشند که بلافاصله هم مطرح شود پس از قبول دو فوریت و قبول تقاضای مزبور بلافاصله‌مطرح و مورد رسیدگی واقع خواهد شد. تقاضای دو فوری بودن طبق ماده 80 در حکم تقاضای تغییر دستور است.

فوریت لوایح یا طرحها باید مستند بدلایل قطعی برای لزوم سرعت تصویب باشد و دو فوری بودن لوایح و طرحها موقعی مطرح می‌شود که تصویب آن از لحاظ امکان وقوع خسارت و فوت فرصت و جهات مشابه مستلزم سرعت فوق العاده باشد و در غیر اینصورت قابل طرح در مجلس نخواهد بود.

در موقع طرح لوایح و طرحهائیکه دو فوریت آن تصویب شده باشد بدوا در کلیات آن مباحثه می‌شود و پس از آن بورود در شور مواد رای گرفته می‌شود و راجع بهر یک از مواد جداگانه مذاکره بعمل میآید سپس رای قطعی گرفته می‌شود در این‌گونه لوایح و طرحهای دو فوری هر اصلاح یا ماده الحاقیه که ضمن مباحثات پیشنهاد گردد باید دلائل آن بطور اختصار از طرف پیشنهاد‌دهنده بیان شود و اگر مخالفی باشد مخالف نیز نظر خود را باختصار اظهار کند و پس از اظهار نظر مخبر کمیسیون یا وزیر و قائم مقام او نسبت بآن اصلاح یا ماده الحاقیه اخذ رای بعمل میآید و در صورت قابل توجه شدن ضمیمه لایحه یا طرح می‌گردد.

جریان کار لوایح و طرحهای یک شوری(شورا) در صورتیکه تقاضای فوریت در باب آن‌ها بعمل آمده باشد مثل لوایح و طرحهای دو فوری است.

در موارد لوایح یا طرح هائیکه یک فوریت آن تصویب شده باشد موضوع بکمیسیون مربوطه ارجاع می‌شود و پس از وصول گزارش کمیسیون یکنوبت درباره آن شور بعمل میآید بدین ترتیب که بدوا در کلیات و پس از آن در باب مواد فردا فرد مذاکره و اخذ رای بعمل میآید - هر گاه ورود در شور مواد تصویب نشد آن طرح یا لایحه رد شده محسوب خواهد گردید.

در صورتیکه مجلس فوریت لایحه یا طرحی را تصویب نکند یا پس از تصویب در اثر تقاضای دولت یا یکی از نمایندگان قبل از شور در مواد سلب فوریت آنرا رای دهد مذاکره در آن بطور عادی صورت خواهد گرفت.

در لوایح و طرحهای یک فوری بجز دوازدهم بودجه هر اصلاح یا ماده الحاقیه که در ضمن مباحثات پیشنهاد گردد باید دلائل آن بطور اختصار از طرف پیشنهاد‌دهنده بیان شود و اگر مخالفی باشد مخالف نیز نظر خود را باختصار اظهار کند و پس از اظهار نظر مخبر کمیسیون یا وزیر و قائم مقام او نسبت بآن اصلاح یا ماده الحاقیه اخذ رای بعمل میآید و در صورت قابل توجه شدن ضمیمه لایحه می‌گردد.

اخطار راجع بمنافی بودن لوایح و طرحها با قوانین کشور یا اخطار راجع به نظامنامه داخلی مجلس مقدّم بر اظهارات دیگر است و مذاکرات در موضوع اصلی را متوقف می‌کند و باید در نهایت اختصار بعمل آید.

هر یک از نمایندگان حق دارد از مجلس کتبا تقاضا نماید که طرح یا لایحه قانونی که بمجلس مراجعه شده است موقتا یا دائما مسکوت بماند در این قبیل موارد در خصوص ردّ یا قبول این تقاضا قبل از آنکه در موضوع اصلی بحث شود پس از توضیح مختصر پیشنهادکننده و پاسخ آن از طرف یک مخالف که باید با رعایت اختصار کامل بعمل آید و محدود به بحث در موضوع باشد رای گرفته می‌شود و در صورتی که تقاضاهای متعددی بشود و منجر باخذ رای گردد تعیین حق تقدّم و تاخر با رئیس مجلس است مگر در مواردی که تقدّم آن مطلب در نظامنامه تصریح شده باشد.

در مسائل و مواردی که مشتمل بر فقرات مختلف است هر گاه تجزیه آن از طرف یک نماینده خواسته شود باید آن ماده یا مطلب تقسیم و جزء بجزء بدون توضیح و بحث رای گرفته شود و در پایان مجددا در باب فقراتی که قبول شده است اخذ رای بعمل آید.

نتیجه رای مجلس را رئیس با صدای بلند اعلام می‌کند از این قرار که:‹‹مجلس فلان مطلب را قبول یا رد کرد.››

رای دادن در مجلس بر سه قسم است: (1)- با قیام و قعود. (2)- رای علنی با ورقه. (3)- رای مخفی با مهر یا ورقه.

بطور کلی در تمام مسائل با قیام و قعود رای گرفته می‌شود مگر در موارد ذیل که اخذ رای با ورقه حتمی است: (1)- مواقعی که بوسیله قیام و قعود نتیجه رای مشکوک باشد. (2)- در تمام لوایح قانونی که مالیات یا عوارضی را بر قرار یا مالیات و عوارضی را که برقرار بوده ملغی می‌کند یا تغییر می‌دهد. (3)- در لایحه بودجه و کلیه لوایح اعتبارات اضافی و فوق العاده و کلیه انتقالات املاک و اموال دولتی و وامها و امتیازات. (4)- در موردی که پنج نفر از نمایندگان حاضر در مجلس اخذ رای با ورقه را کتبا تقاضا نمایند. (5)- در مورد اخذ رای اعتماد بدولت.

به مجرد اعلام رای رئیس عده حضار را از روی لوحه که در مجلس نصب است اعلام مینماید.

ترتیب اخذ رای با اوراق بقرار ذیل است: هر نماینده دارای دو نوع ورقه یعنی سفید و کبود است که اسم آن نماینده روی آن چاپ شده ورقه سفید علامت قبول و ورقه کبود علامت ردّ است. هنگام اخذ رای که حتما باید در محل نطق بعمل آید اسامی نمایندگان یک یک بوسیله یکی از منشیان از ردیف اول سمت راست رئیس خوانده می‌شود و پس از آنکه حضور او در مجلس معین شد مقابل اسم او علامت گذارده و از طرف هیئت منشیان ثبت می‌گردد و نماینده‌ای که اسم او قرائت شد در محل نطق حاضر می‌شود و رای موافق یا مخالف خود را به منشی می‌دهد که پس از ملاحظه آنرا در ظرفی که در محل نطق گذارده شده بیندازد. اشخاصی که به محل نطق نروند یا بروند ولی ورقه ندهند و یا بعد از اعلام رای از تالار جلسه خارج شوند ممتنع محسوب میگردند.

در موارد ذیل تقاضای رای با ورقه ممنوع و اخذ رای با قیام و قعود حتمی است: (1)- در صورتیکه در تفسیر و توضیح یکی از مواد این آئین نامه اختلافی حاصل و منجر باخذ رای شود. (2)- در مورد مطالبی که در مجلس قرائت و تقاضای بحث در آن شود. (3)- در تغییر دستور بر طبق ماده 80. (4)- در مورد کفایت و عدم کفایت مذاکرات. (5)- در مورد رای به تجزیه. (6)- در مورد مسکوت ماندن بحث در لوایح. (7)- در مورد حق تقدّم. (8)- در مورد ورود مطلبی در دستور. (9)- در مورد سلب حق نطق از ناطق. (10)- در مورد توبیخ نماینده در مجلس.

نتیجه رای با قیام و قعود را منشیها تشخیص میدهند و رئیس طبق آن اعلام مینماید هر گاه نتیجه در دفعه اول مشکوک شد با ورقه رای گرفته می‌شود در این صورت در فاصله بین اخذ رای دفعه اول و دوم کسی حق نطق ندارد مگر در مورد اخطار نظامنامه‌ای.

در مواردی که اخذ رای با اوراق ممکن یا حتمی است اگر پانزده نفر از نمایندگان حاضر در جلسه کتبا تقاضا نمایند رای مخفی الزامی است جز در مورد رای اعتماد بدولت که حتما باید با ورقه و علنی رای گرفته شود اسامی اشخاصی که تقاضای رای مخفی نموده‌اند در صورت مشروح مجلس ثبت خواهد شد.

اخذ رای مخفی بترتیبی است که در باب اخذ رای علنی با اوراق ذکر شده منتها در این مورد بدوا سه نفر برای نظارت در اخذ و استخراج آراء بقرعه معین می‌شوند که با دو نفر از منشیان ( بتشخیص رئیس) انجام وظیفه نمایند - در صورتیکه رای مخفی با ورقه باشد اوراق رای را در ظرف مخصوصی و مهره تفتیشیه را در ظرف دیگر میاندازند در صورتیکه با مهره باشد مهره‌های سفید و سیاه استعمال خواهد شد که مهره سفید علامت قبول و مهره سیاه علامت رد ّاست.

در مورد اخذ رای مخفی با مهره هر یک از نمایندگان بترتیبی که در ماده 153 مقرر است در محل نطق حاضر می‌شود و مهره رای خود را در داخل کیسه مخصوص رای میاندازد و مهره دیگر را نیز که نزد خود دارد بطور مخفی در کیسه دیگر برنگ دیگری که برای این مقصود در محل مخصوص قرار داده شده میاندازد و مهره تفتیشیه را که منشی در موقع اخذ رای از هر فرد برای تعیین تعداد تعداد رای‌دهندگان باو داده بظرف مخصوصی میاندازد و اگر رای‌دهنده رای خود را کاملا مخفی نکند و بطریقی آنرا بنمایاند رای آن یکنفر باطل محسوب می‌شود.

پس از خاتمه رای هیئت نظارت آراء ماخوذه را در داخل جلسه در ظرف دیگری میریزند و آنرا بطور آشکار شماره می‌کنند و مهره‌های سفید و سیاه را از یکدیگر جدا میسازند و با عده اسامی ثبت شده تطبیق مینمایند و نتیجه را باطلاع رئیس میرسانند و رئیس فورا نتیجه را اعلام میدارد.

پیشنهادکنندگان اخذ رای مخفی یا اخذ رای با ورقه مادام که پیشنهادشان در جلسه علنی خوانده نشده حق دارند آنرا جزءا یا کلا استرداد کنند ولی پس از قرائت پیشنهاد در مجلس دیگر حق استرداد امضای خود را نخواهند داشت.

انتخاباتی که در جلسه علنی برای تعیین هیئت رئیسه بعمل میآید و همچنین انتخاباتی که برای تعیین اعضاء کمیسیونها می‌شود و نیز سایر انتخابات راجع باشخاص و همینطور انتخاب هیئت رئیسه کمیسیون‌های مجلس باید با رای مخفی و با ورقه باشد.

نمایندگانی که در جلسه حاضر بوده و موقع اخذ رای غایب باشند جزو غائبین بی‌اجازه آنروز محسوب و مطابق این آئین نامه جریمه می‌شوند و نمایندگانی که در موقع اعلام رای خارج شوند یا کسانیکه در این موقع در خارج جلسه باشند و با وجود دعوت رئیس حضور بهم نرسانند علاوه بر جریمه فوق در جلسه بعد نامشان با حروف درشت بر لوحه مخصوص ثبت و در تالار جلسه نصب می‌شود و بجراید نیز داده می‌شود.

تشخیص منشیان نسبت بحصول اکثریت قاطع است و نتیجه بوسیله رئیس اعلام می‌شود.

کلیه انتخاباتی که در مجلس و کمیسیونها و شعب بعمل میآید اعم از اینکه فردی باشد یا جمعی باستثنای انتخاب رئیس مجلس که باید باکثریت تام باشد باکثریت نسبی خواهد بود - در مورد رئیس مجلس اگر دفعه اول اکثریت تام حاصل نشد در دفعه دوم اکثریت نسبی ملحوظ می‌گردد و در صورت تساوی آراء یکی از منتخبین بحکم قرعه تعیین می‌شود.

در انتخاباتی که باکثریت نسبی از طرف مجلس بعمل آمده است هر گاه یکی از منتخبین استعفا دهد یا فوت نماید بجای او شخص بعدی منتخب محسوب خواهد شد.

هر یک از نمایندگان در کلیه مسائل مطروحه که منتهی باخذ رای می‌شود باید رای خود را نفیا یا اثباتا اظهار کند در صورتیکه امتناع نماید جزء موافق یا مخالف محسوب نخواهد شد و در هر مطلبی طبق قانون اساسی باید نصف بعلاوه یک عده حاضرین در جلسه نسبت به ردّ یا قبول آن مطلب صریحا رای دهند و در غیر این صورت آن مطلب بلاتکلیف میماند.

در صورتیکه نماینده‌ای صلاح اندیشیهائی داشته باشد و یا در یکی از سازمانهای دولتی یا بسته بدولت یا موسساتی که با سرمایه یا بکمک مالی دولت اداره می‌شود همچنین هر نوع سازمان و موسسه که بعضا یا کلا از وجوه عمومی اداره می‌شود عملیاتی مخالف اصول یا بر خلاف قانون و مقررات قانونی مشاهده نماید یا از سوء اداره‌ای اطلاع پیدا کند حق دارد راجع بآن موضوع قبل یا بعد از دستور در مجلس یا کتبا توسط رئیس بوزیر مسئول یا نخست‌وزیر بطور اختصار تذکر دهد و یا از مقام ریاست تقاضا نماید که بدولت تذکر دهد.

هر یک از نمایندگان می‌تواند در بدو یا ختم جلسه راجع بمسائل مملکتی چه مربوط بامور داخلی و چه مربوط بمسائل خارجی بترتیب مقرر در ماده 167 سئوال نماید و پس از جواب وزیر نماینده‌ای که سئوال نموده حق دارد در تعقیب سئوال خود مجددا نسبت بهمان سئوال بوجه اختصار اظهاراتی نماید.

دولت مکلف است از تاریخ ابلاغ سوال در ظرف یکهفته حاضر بودن خود را برای جواب سوال اعلام کند و در صورتیکه بعد از یکهفته حاضر بجواب نباشد از طرف رئیس باز خواست می‌شود مگر در موارد مطالبی که دولت استتار آن‌ها را لازم بداند در آنصورت دولت در جواب‌سوال لزوم استتار را در ظرف همان مدت اظهار میدارد.

وکیل باید موضوع سئوال خود را قبل از طرح در مجلس بطور صریح و اختصار کتبا بوسیله رئیس مجلس برای وزیر بفرستد همچنین می‌تواند با اجازه رئیس سئوال خود را فی المجلس ایراد کند.

هر نماینده‌ای که نقض قانون و یا مسامحه در اجرای آن مشاهده نمایند حق دارد بر طبق اصل 27 و اصل 42 قانون اساسی وزیر یا هیئت دولت را مورد استیضاح قرار دهد - نیز ممکن است استیضاح در باب سوء اداره و سوء سیاست داخلی و خارجی دولت بعمل آید.

هر نماینده‌ای که از وزیر یا وزیران بخواهد استیضاح نماید باید تقاضای خود را کتبا در جلسه علنی برئیس بدهد و در آن تقاضا موضوع استیضاح را صریحا و با ذکر موارد معین نماید - تقاضای مزبور در آن جلسه یا جلسه بعد قرائت می‌شود و مجلس باید آن تقاضا را قبول نماید و پس از آنکه از اظهارات وزیر یا وزیران درباره تعیین روزی که استیضاح باید بعمل آید مستحضر شد بدون مباحثه در اصل موضوع قرار روز استیضاح را بدهد.

پس از ابلاغ ورقه استیضاح بوزیر یا وزراء مورد استیضاح در اولین جلسه مجلس شورای ملی وزیر یا وزرای مزبور در مجلس حاضر می‌شوند و مجلس پس از اصغاء نظر آنان راجع بتعیین وقت بدون مذاکره در اصل موضوع روز استیضاح را که نباید بیش از یکماه بتاخیر افتد معین مینماید. تعیین وقت در مدت مقرر در این ماده حتمی است و تاخیر آن ممکن نخواهد بود مگر با موافقت استیضاح‌کننده و دولت.

استیضاح‌کننده مجاز نخواهد بود که در ضمن استدلال و توضیحات خود موضوعهای دیگری را غیر از موضوعیکه اعلام کرده مورد بحث قرار دهد.

استیضاح‌کننده حق دارد پس از پاسخ وزیر یا وزیران مورد استیضاح در باب بیانات آنان توضیحات تکمیلی بدهد بشرطیکه آن توضیحات مختصر باشد.

پس از آنکه وزیر یا وزیران در مجلس حاضر شدند و استیضاح بعمل آمد و مذاکرات خاتمه یافت هر یک از نمایندگان حق دارد کتبا نسبت بوزیر یا وزیران تقاضای رای مثبت یا منفی و یا ساکت نماید. رای مثبت آن است که مجلس توضیحات وزیر یا وزیران مورد استیضاح را تصدیق و اظهار اعتماد نماید. رای منفی آن است که توضیحات دولت را در موضوع استیضاح تصدیق ننماید. رای ساکت آن است که مجلس درباره تصدیق یا عدم تصدیق موضوع استیضاح ساکت باشد.

اعلیحضرت همایون شاهنشاه دوره اجلاسیه مجلس شورای ملی را که طبق اصل هشتم قانون اساسی همه ساله از چهاردهم مهر ماه آغاز‌میشود افتتاح میفرمایند مگر در سالی که دوره قانونگذاری را قبل از چهاردهم مهر ماه افتتاح فرموده باشند.

عدم پیشنهاد رای مثبت یا منفی و یا ساکت از طرف هیچیک از نمایندگان در صورتیکه دولت هم رای اعتماد نخواهد در حکم رای ساکت است.

در موقعی که استیضاح در دستور مجلس است تغییر دستور مجلس بهیچ وجه جائز نیست.

سوال یا تذکر و استیضاح نماینده از نماینده دیگر ممنوع است.

نمایندگان مجلس شورای ملی طبق اصل 12 قانون اساسی مصون از هر گونه تعرّض و تعقیب می‌باشند مگر در موارد و شرایط مذکور در مواد ذیل:

هر گاه نماینده‌ای بارتکاب جنحه یا جنایتی متهم شود اعم از اینکه تاریخ عمل منشاء اتهام زمان نمایندگی یا قبل از آن باشد وزیر دادگستری باید گزارشی مشتمل بر موضوع اتهام و دلائل و مدارک قانونی آن بمجلس شورای ملی تقدیم نماید. گزارش مزبور در اولین جلسه علنی مجلس قرائت و بدون مباحثه بکمیسیون قوانین دادگستری ارجاع خواهد شد.

اگر نماینده‌ای در حین ارتکاب جنایت در خارج از محوطه مجلس دستگیر شود نظر باصل 12 قانون اساسی متمم باید فورا به مجلس شورای ملی اعزام گردد و در اینمورد گزارش جریان در اولین جلسه علنی مجلس قرائت و بدون مباحثه بکمیسیون قوانین دادگستری رجوع می‌شود. این حکم نسبت بنماینده‌ای که در محوطه مجلس شورای ملی در حین ارتکاب یا جنایت بامر رئیس مجلس دستگیر شود نیز جاری است.

در کلیه موارد جنایات مذکور در مواد 182 و 183 توقیف موقت متهم به حکم رئیس مجلس بعمل خواهد آمد و ادامه توقیف یا استخلاص متهم منوط برای کمیسیون قوانین دادگستری است.

در هر یک از موارد فوق کمیسیون دادگستری پس از وصول گزارش و پرونده امر مکلفست همه قسم تحقیقات از قبیل مراجعه باسناد و مدارک و خواستن توضیحات از شخص متهم و تحقیقات از اشخاص دیگری که لازم بداند بعمل آورد و در اسرع اوقات گزارش خود را تقدیم مجلس شورای ملی نماید. این گزارش خواه دائر به برائت متهم و خواه مبنی بر مجرمیت او باشد در جلسه علنی مجلس شورای ملی طرح می‌شود و در این باب فقط یک مخالف و یک موافق می‌تواند اظهار نظر کند در صورتیکه رای مجلس بر برائت متهم باشد رئیس مجلس برائت او را اعلام مینماید و هر گاه مبنی بر تعقیب باشد از او مصونیت سلب و پرونده از طریق وزارت دادگستری به محکمه صلاحیتدار ارجاع می‌شود.

اگر موضوع اتهام ارتکاب جرم بر علیه استقلال و تمامیت ارضی کشور باشد طرح اعلام جرم و رسیدگی بگزارش کمیسیون دادگستری در جلسه سرّی مجلس شورای ملی بعمل خواهد آمد.

محاکم صالحه مکلفند در اسرع اوقات بموضوع اتهام رسیدگی کنند و رای بدهند.

هیچیک از نمایندگان برای اظهاراتی که در جلسات مجلس شورای ملی یا کمیسیونها مینمایند یا رایی که میدهند قابل تعقیب نخواهند بود.

موارد فوق ناظر بدعاوی حقوقی بر نمایندگان نیست و امور حقوقی مستقیما و طبق مقررات عمومی مربوط بمراجع صالحه قضائی است جز بازداشت نماینده در قبال وجه محکوم به که باجازه مجلس شورای ملی خواهد بود.

هر گاه نسبت به نماینده‌ای که سابقا وزیر بوده اعلام جرمی مربوط بزمان وزارتش بشود اوراق و مدارک مربوطه بر طبق قانون محاکمه وزراء از طرف مجلس به کمیسیونهای عرایض و دادگستری ارجاع خواهد شد و در صورتیکه کمیسیون دادگستری آن نماینده را از نظر ارتکاب جرم زمان وزارت قابل تعقیب داند گزارش کمیسیون در مجلس مطرح می‌شود و اگر مجلس موضوع را قابل تعقیب بداند از نماینده سلب مصونیت نموده و پرونده را بدیوان کشور ارجاع مینماید.

دوره اجلاسیه مجلس شورای ملی طبق اصل هشتم قانون اساسی در هر سال از چهاردهم مهر ماه آغاز می‌شود و موقع تعطیل تابستان در‌هر سال موکول بتصمیم رای مجلس شورای ملی است و مدت آن یک ماه است و نیز در ظرف دوره اجلاسیه از 28 اسفند تا پانزدهم فروردین ماه‌سال بعد تعطیل خواهد بود.رئیس مجلس بتقاضای چهل نفر از نمایندگان یا درخواست دولت در اوقات تعطیل می‌تواند مجلس را بطور فوق‌العاده دعوت بانعقاد نماید.

در دوره اجلاسیه مجلس بهیچ نماینده‌ای بیش از بیست روز مرخصی متوالی یا متناوب با استفاده از حقوق داده نخواهد شد مگر اینکه بنا بمقتضیاتی در تابستان مجلس تعطیل نشود در این صورت در هر دوره اجلاسیه تا یکماه مرخصی با استفاده از حقوق ممکن است داده شود.

هیچیک از نمایندگان قبل از تحصیل مرخصی قبلی بر طبق ماده 193 نمیتوانند غیبت نمایند مگر در صورت عذر موجّه از قبیل بیماری یا حوادث غیر مترقبه.

به غیبت بی‌اجازه حقوق و مقرری تعلق نمیگیرد و مدت غیبت تمام ایام محسوب می‌شود نه ایام انعقاد جلسات مجلس.

اجازه مرخصی از جلسات هر شعبه یا کمیسیون یا جلسات هیئت رئیسه برای یک جلسه با تصویب رئیس کمیسیون یا شعبه یا رئیس مجلس و بیش از یکمرتبه با تصویب خود شعبه یا کمیسیون یا هیئت رئیسه خواهد بود مگر آنکه شخص نماینده قبلا در مرخصی باشد.

اعطاء اجازه غیبت یک جلسه یا یکروز یا کمتر از یکروز از جلسات مجلس با شخص رئیس مجلس و اعطاء مرخصی بیش از یک جلسه با کمیسیون محاسبات است.

کمیسیون محاسبات مجلس برای اعطای مرخصی به نمایندگان باید ترتیبی اتخاذ نماید که مجلس از اکثریت نیفتد و نمایندگان نیز مکلفند در صورت غیبت از تهران مراتب را به هیئت رئیسه مجلس اطلاع دهند. برنامه دولت وقتی در دستور مجلس قرار می‌گیرد که لااقل بیست و چهار ساعت قبل طبع و توزیع شده باشد و پس از طرح در مجلس و مذاکرات مخالف و موافق و توضیحات دولت رای اعتماد گرفته خواهد شد.

ترتیبات راجع بغیبت‌های جلسات کمیسیونها و شعب و هیئت رئیسه و جلسات علنی هنگام اخذ رای و دیرآمدگی و امثال آن بقسمی است که در فصل پنجم این آئین نامه مقرر است.

در هر موقعی که مجلس صلاح بداند می‌تواند هیئتی از نمایندگان را انتخاب کند که مامور امری بشوند یا در محلی حضور بهمرسانند عده اعضاء و طرز انتخاب آن هیئت منوط به تعیین مجلس است. برای عرض تبریک بحضور اعلیحضرت همایونی و انجام امور تشریفاتی هیئت رئیسه مجلس سمت نمایندگی را خواهند داشت.

حفظ انتظام و امنیت محوطه مجلس بعهده رئیس مجلس و در غیاب او بعهده نایب رئیس است و هیچ مقام و قوه‌ای بدون اجازه رئیس حق مداخله در محوطه و امور مجلس را ندارد.

رئیس و در غیاب او نایب رئیس از طرف مجلس حافظ و مجری کلیه نظامات مقرره در مجلس هستند و بطور کلی تمام وظائف رئیس در موقع غیبت او بعهده یکی از نواب رئیس خواهد بود.

بغیر از وزراء و معاونین آن‌ها و معاون اداری رئیس مجلس و رئیس و کارمندان اداره قوانین و رئیس دفتر کمیسیونها و رئیس دفتر مجلس و رئیس اداره مطبوعات و تندنویسان و رئیس اداره تندنویسی و رئیس بازرسی و متصدی حضور و غیاب نمایندگان و پیشخدمت‌های مخصوص( با علائم مشخصه) هیچکس دیگر بهیچ عنوان در موقع تشکیل جلسه حق ورود بتالار را ندارد مگر از اعضاء اداری مجلس که رئیس او را احضار کرده باشد.

مخبرین جراید و تماشاچیان با داشتن بلیط مخصوص همان جلسه که با مهر اداره کارپردازی و امضای یکی از کارپردازان صادر شده باشد و نیز مامورین انتظامی بدستور رئیس مجلس در محل‌های مخصوص حق حضور خواهند داشت و باید در تمام مدت جلسه ساکت باشند و از هر گونه تظاهر خودداری کنند وگرنه بامر رئیس از مجلس اخراج می‌شوند.

حمل هر نوع اسلحه برای کسانی که وارد محوطه مجلس می‌شوند باستثنای مامورین انتظامی ممنوع است.

هر یک از تماشاچیان و نمایندگان جراید که باعث اغتشاش یا اختلال نظم مجلس شود و یا نسبت برئیس یا نمایندگان مجلس و یا وزراء و معاونین و یا سایر افراد توهین و یا تهدید نماید بامر رئیس مجلس از تالار جلسه اخراج و توقیف می‌شود و در صورتی که عمل او مستوجب تعقیبات کیفری باشد در ظرف بیست و چهار ساعت بمراجع صالحه تسلیم خواهد شد.

صندلیهای ردیف اول مقابل جایگاه هیئت رئیسه بموجب اصل 31 قانون اساسی اختصاص بوزراء و معاونین آن‌ها و مخبرین شعب و کمیسیونها دارد و هیچیک از سایر نمایندگان حق جلوس در آن ردیف را ندارند و در صورت تخلّف مورد اخطار رئیس واقع می‌شوند.

کلیه امور اداری اعم از مالی و سازمانی و استخدامی و نقل و انتقالات و غیره بعهده هیئت رئیسه است و تحت نظر رئیس اداره می‌شود و نیز کلیه احکام صادره اعم از ترفیع و اضافه و نقل و انتقالات باید بامضای رئیس مجلس برسد.

منشیان مجلس مراقبت در تحریر صورت مذاکرات و طبع و توزیع آن خواهند داشت نیز قرائت لوایح و طرحها و نوشتجات و مطالبی که راجع به مجلس است و باید باطلاع مجلس برسد و همچنین تنظیم پیشنهادهای واصله از طرف نمایندگان بترتیب وصول با قید شماره و ثبت و ترتیب اجازاتی که نمایندگان برای نطق میخواهند با رعایت حق تقدّم و قید شماره ترتیب بعهده آنان است.

وظایف کارپردازان عبارت است از تهیه بودجه سالیانه بترتیبی که در ماده بعد مقرر است و مراقبت در حفظ و اداره و ثبت ابنیه و اموال و موسسات مجلس و نظارت در اجرای بودجه و پرداخت‌ها و امضای کلیه حوالجات که باید از صندوق مجلس پرداخته شود.

کارپردازان بودجه سالیانه مجلس را تهیه می‌کنند که پس از تصویب هیئت رئیسه در جلسه علنی تقدیم مجلس شورای ملی بشود و از آنجا بکمیسیون محاسبات ارجاع گردد کمیسیون پس از رسیدگی گزارش آن را بمجلس شورای ملی تقدیم مینماید و بعد از تصویب مجلس اجازه اجرای آن بکارپردازی داده می‌شود.

سازمان اداری مجلس اعم از قانونگذاری و مالی و غیره مطابق آئین نامه ایست که هیئت رئیسه بر حسب احتیاجات مجلس مکلف است تا دو ماه پس از تصویب این آئین نامه آنرا تهیه و تصویب و بمرحله اجرا بگذارد.

کلیه مذاکرات مشروح مجلس شورای ملی باید قبل از جلسه تالی چاپ و بین نمایندگان توزیع شود.

مقرری رئیس مجلس شورای ملی دو برابر مقرری نماینده مجلس خواهد بود.

مقرری نمایندگان مجلس شورای ملی از تاریخی که اعتبارنامه آنان تصویب شود محسوب خواهد گردید و تعیین میزان آن در هر سال بسته بتصویب مجلس و تامین اعتبار آن ضمن بودجه مجلس خواهد بود.

هر گاه مجلس در رسیدگی باعتبارنامه نماینده بیش از حد مقرر تاخیر کند در صورتیکه نماینده مرتبا در مجلس حاضر شده باشد حقوق زمان تاخیر را پس از تصویب اعتبارنامه می‌تواند دریافت نماید.

جریان تفسیر قوانین مانند جریان وضع قوانین خواهد بود.

در مواردیکه در مفاد این آئین نامه اختلافی حاصل شود حل اختلاف با هیئت رئیسه است و در حین انعقاد جلسه نظر رئیس قاطع خواهد بود.

آئین نامه سابق مجلس شورای ملی مصوب 23 ذی حجه 1327 هجری قمری و اصلاحاتی که بعدا نسبت بآن شده از تاریخ تصویب این آئین نامه ملغی است.