آیین‌نامه داخلی مجلس سنا با رعایت اصلاحات بعدی تا تاریخ 1335/03/27

در نخستین جلسه که پس از افتتاح مجلس سنا منعقد می‌شود از بین سه نفر از مسن ترین نمایندگان آنکه سابقه نمایندگیش در مجلس سنا بیشتر است و اگر هیچیک از سه نفر مزبور سابقه نمایندگی مجلس سنا را نداشته باشند آنکه سابقه نمایندگیش در مجلس شورای ملی بیشتر است عهده دار ریاست سنی مجلس خواهد شد. هرگاه سه نفر مذکور از حیث سابقه نمایندگی مساوی باشند و یا آنکه سابقه نمایندگی هیچیک از مجلسین را نداشته باشند اسم آنان مجلس را اداره خواهد کرد. در همین جلسه چهار نفر از جوانترین نمایندگان بعنوان منشی تعیین خواهند شد.

تشخیص هیات رئیسه سنّی طبق شرایط فوق با اداره قوانین مجلس سنا است.

هیات رئیسه سنّی تا انتخاب هیات رئیسه دائمی (که پس از تصویب اعتبارنامه سه ربع از اعضاء انتخاب خواهد شد) کلیّه وظائف هیات رئیسه دائمی را بعهده خواهد داشت.

پس از تشکیل اولین جلسه و جلوس رئیس سنّی مراسم تحلیف بطریق ذیل بعمل خواهد آمد: رئیس سنّی سوگندنامه ذیل را که برورقه مخصوص نوشته شده قرائت می‌کند و سایرین جمعا عین آنرا تکرار مینمایند: «ما امضاء‌کنندگان ذیل خداوند را بشهادت میطلبیم و بقرآن قسم یاد می‌کنیم مادام که قوانین اساسی مملکت مجری و حقوق مجلس سنا و اعضاء آن طبق قانون اساسی محفوظ است تکالیفی را که بما رجوع شده مهما امکن با کمال راستی و درستی و جد و جهد انجام بدهیم و نسبت باعلیحضرت شاهنشاه متبوع عادل و مفخم خودمان صدیق و راستگو باشیم و باساس سلطنت و حقوق ملت خیانت ننمائیم و هیچ منظوری نداشته باشیم جز فوائد و مصالح دولت و ملت ایران». مراسم سوگند باید در حال قیام و خضوع در مقابل قرآن مجید و توجه مخصوص جریان یابد پس از قرائت قسمنامه نمایندگان مکلّفند ذیل آنرا امضاء نمایند.

هریک از اعضاء مجلس که در این جلسه حاضر نبوده یا بعدا انتخاب یا تعیین شود قبل از حضور در جلسه علنی مکلّف است در حضور هیات رئیسه قسم یاد کرده ذیل سوگندنامه را امضاء نماید و نتیجه آنرا در اولین جلسه علنی رئیس مجلس باطلاع نمایندگان میرساند عدم انجام سوگند مانع از حضور در جلسات مجلس سنا و شعب و کمیسیونها و تصویب اعتبارنامه خواهد بود.

پس از اجراء مراسم تحلیف نمایندگان حاضر در مرکز بحکم قرعه متساویا به پنج شعبه تقسیم می‌شوند و پس از تقسیم هر چندنفری که باقی بمانند یا بعدا برسند مرتبا از شعبه اول یک یک بشعب افزوده می‌شوند. مقصود عمده از تشکیل این شعب رسیدگی باعتبارنامه‌ها و انتخاب کمیسیونهای مخصوص و فوقالعاده است درصورتی که مجلس انتخاب آن کمیسیونها را بوسیله شعب لازم بداند. رئیس و نایب رئیس و مخبر و منشی هر شعبه مطابق ترتیبی که در ماده 130 مقرّر است با رای مخفی انتخاب می‌شوند سپس بلافاصله هر شعبه سه نفر با رای مخفی برای کمیسیون تحقیق انتخابات انتخاب می‌کند و نتیجه آن در جلسه بعد بعرض مجلس خواهد رسید.

شعب بدون فوت وقت و طبق صورتی که از اسامی حوزههای انتخابیه بترتیب حروف تهجی تنظیم شده شروع برسیدگی باعتبارنامه‌ها و تشخیص صحّت و سقم آن‌ها بر طبق شرائط مندرجه در قانون انتخاب می‌کند و گزارش آنرا تقدیم مجلس میدارد. هر شعبه برای تسهیل امر و سرعت عمل می‌تواند از میان اعضاء خود بحکم قرعه یک یا چند شعبه فرعی که هر یک مرکب از سه نفر باشد معین کند ولی رسیدگی نهائی در خود شعبه اصلی بعمل میآید و گزارش آن توسط مخبر شعبه بمجلس سنا داده می‌شود. در مواردی که مخبر شعبه یا کمیسیون تحقیق با رای اکثریت موافق نباشد برای آن مورد بخصوص یکی از موافقین بعنوان مخبری انتخاب خواهد شد.

هیچ شعبه یا کمیسیون تحقیق نمیتواند تقدیم گزارش را بمجلس بیش از ده‌روز بتعویق بیندازد در صورتی که تاخیر بحکم ضرورت بعمل آمده باشد رئیس شعبه یا کمیسیون تحقیق مکلّف است هیات رئیسه مجلس سنا را مطلع سازد. هرگاه هیات رئیسه علت را موجه دانست موضوع را دوباره بهمان شعبه و درغیر این مورد بشعبه دیگر با کمیسیون مخصوصی منتخب از شعب ارجاع مینماید. مدت ده روز مذکور در این موارد نیز در شعب و کمیسیون تحقیق باید رعایت شود.

هر شعبه باید در هر جلسه صورتمجلس خود را بوسیله منشی تنظیم کرده با قید اسامی حاضرین و غائبین بوسیله اداره قوانین تقدیم مقام ریاست مجلس نماید.

گزارش شعبه اعم از قبول یا رد در مجلس قرائت و درصورتی که نسبت بآن مخالفتی نباشد تصویب شده تلقی می‌شود و اگر مخالفتی شد موضوع بکمیسیون تحقیق ارجاع می‌گردد. این کمیسیون بدلائل و توضیحات نماینده مخالف و مدافعات طرف رسیدگی کرده رای می‌دهد. رای کمیسیون که باید مدلّل و موجّه باشد در مجلس قرائت می‌شود و در صورتی که مبنی بر تصویب نمایندگی باشد قطعی خواهد بود. گزارش کمیسیون تحقیق که تهیّه و تقدیم آن نباید بیش از ده روز طول بکشد طبع و 24 ساعت قبل از طرح در مجلس بین نمایندگان توزیع می‌گردد. این گزارش در مجلس قرائت می‌شود و فقط در موردی که رای کمیسیون بر رد اعتبارنامه باشد بتقاضای صاحب اعتبارنامه موضوع در مجلس سنا مورد رسیدگی واقع می‌شود. در این صورت صاحب اعتبارنامه اعتراضات خود را نسبت برای کمیسیون باطلاع مجلس رسانده مخبر هم اگر توضیحی دارد می‌دهد و پس از شنیدن مدافعات صاحب اعتبارنامه مجلس اعتبارنامه را قبول یا رد مینماید و اخذ رای نسبت باعتبارنامه مورد اعتراض در مجلس باید باورقه و علنی باشد.

پس از آماده شدن مجلس بکار کسانیکه اعتبارنامه آن‌ها تصویب نشده حق نطق و رای را در جلسه رسمی ندارند و همچنین در موقع رسیدگی باعتبارنامه خودشان در شعبه یا کمیسیون تحقیق نیز حق رای ندارند ولی هرگاه عضو شعبه یا کمیسیون نباشند و بنظر شعبه یا کمیسیون و با بتقاضای خودشان حضور آن‌ها برای توضیح لازم باشد دعوت خواهند شد. و پس از ادای توضیحات در موقع گرفتن رای از شعبه خارج می‌شوند و در موقع طرح گزارش در جلسه علنی نیز حق دفاع و توضیح راجع باعتبار نامه خود خواهند داشت.

هیات رئیسه دائمی در 21 فروردین هرسال برای مدت یکسال انتخاب خواهد شد.

هیات رئیسه دائمی مرکب است از یک رئیس و دو نایب رئیس و شش منشی و سه کارپرداز. انتخاب رئیس فردی و باکثریت تام و انتخاب سایر اعضاء هیات رئیسه جمعی و باکثریت نسبی و جملگی برای مخفی خواهد بود. درصورتی که در انتخاب رئیس دفعه اول اکثریت تام حاصل نشود دفعه دوم اکثریت نسبی کافی خواهد بود.

اگر رئیس مجلس سنا پیش از انقضاء مدت ریاست استعفاء داده یا فوت نمود یا یکی از نواب رئیس بترتیب تقدم سن و در صورت غیبت آنان مسنّترین اعضاء حاضر مجلس جلسه را منعقد میسازد و استعفاءنامه را قرائت یا فوت اعلام میدارد و در مورد فوت احتراما جلسه را ختم می‌کند و در جلسه بعد یکی از نواب رئیس و در صورت غیبت آنان عضو اسنّ جلسه را تشکیل می‌دهد و رئیس دائمی جدید انتخاب می‌شود. در مورد استعفاء بعد از اعلام قرائت آن در مجلس بلافاصله انتخاب رئیس جدید برای بقیه مدت در جلسه بعد بعمل خواهد آمد.

شعبی که بر طبق ماده 6 تشکیل مییابد هر سال مقارن انتخاب هیات رئیسه بطور اقتراع تجدید می‌شود. رئیس و نائب رئیس و مخبر و منشی هر شعبه مطابق ترتیبی که برای انتخاب هیات رئیسه مجلس مذکور در ماده 13 مقرر است انتخاب می‌شوند.

مناط اعتبار برای تشکیل هر یک از شعب و کمیسیونها حضور بیش از نصف از مجموع عده اعضاء حاضر در مرکز است و برای حصول اکثریت جهت اتخاذ تصمیم رای بیش از نصف حاضرین در جلسه لازم است و در هر حال عده حاضر در کمیسیون‌های 9 نفری یا بیشتر کمتر از ثلث نباشد و در کمیسیونهای کمتر از 9 نفر کمتر از سه نفر نباشد.

برای عضویت هریک از کمیسیونها در موقع انتخابات سالانه نمایندگانی مطابق حداقل مذکور در ماده 18 انتخاب خواهند شد و در عرض سال بعده اعضاء کمیسیونها در صورت لزوم تا میزان حداکثر افزوده خواهد شد. کسانیکه بعد از انتخاب اعضاء کمیسیونها بعضویت مجلس تعیین شوند یا بعدا حاضر شوند و در موقع انتخاباتی که در عرض سال می‌شود در هیچ کمیسیونی عضویت نداشته باشند در این انتخابات حق تقدم خواهند داشت.

در هر سال مقارن انتخاب هیات رئیسه کمیسیونهای ذیل بارای مخفی و اکثریت نسبی انتخاب می‌شوند کمیسیون شماره 1- مربوط بامور وزارتخانه‌های خارجه – کشور شامل 5 تا 7 عضو. کمیسیون شماره 2- مربوط بامور وزارت جنگ شامل 5 عضو. کمیسیون شماره 3- مربوط بامور وزارت دادگستری و قوانین استخدامی و پیشنهادهای اصلاحی راجع بآئین نامه داخلی مجلس سنا طبق ماده 185 شامل 5 تا 9 عضو. کمیسیون شماره 4- مربوط بامور وزارت دارائی بودجه کل کشور شامل 5 تا 9 عضو. کمیسیون شماره 5- مربوط بامور وزارت خانهای بازرگانی و صنایع و معادن و کار و سازمان برنامه شامل 18 عضو. کمیسیون شماره 6- مربوط بامور وزارت کشاورزی شامل 5 عضو. کمیسیون شماره 7- مربوط بامور وزارت فرهنگ و بهداری شامل 5 تا 7 عضو. کمیسیون شماره 8- مربوط بامور وزارت پست و تلگراف و تلفن – وزارت راه شامل 5 عضو. کمیسیون شماره 9- مربوط بعرایض و مرخصی‌ها و محاسبات مجلس سنا شامل 5 عضو.

انتخاب کمیسیونها در جلسه علنی بعمل آمده و برای نظارت در انتخابات مزبور و استخراج آراء سه نفر از نمایندگان در مجلس باقرعه تعیین و دونفر از منشیان بانتخاب رئیس بآنان ملحق می‌شوند که استخراج آراء با حضور آنان در خارج از مجلس بعمل آید و نباید بیش از سه روز بطول انجامد.

هر نماینده ملزم است که لااقل عضویت یکی از کمیسیونهای دائمی را که انتخاب شده قبول نماید و هیچ یک از نمایندگان حق عضویت بیش از دو کمیسیون دائمی را نخواهد داشت و در صورتی که اتفاقا برای عضویت بیشتر از دو کمیسیون دائمی انتخاب شد هیات نظارت انتخاب کمیسیونها نام اورا از کمیسیون یا کمیسیونهای اضافی بانتخاب او حذف نموده و نمایندهای را که بعد از او اکثریت دارد بجای وی معین می‌کند.

برای تعیین نامزدهای کمیسیونهای دائمی هر سال در موعد مقرّر از هر شعبه دو نفر تعیین می‌شوند که با رعایت تناسب و تمایل نمایندگان عده‌ای را برای هر یک از کمیسیونها نامزد و صورتی از اسامی آنانرا تهیّه و پیشنهاد و اسامی اشخاصی را که در هر شعبه خودشان داوطلب شده‌اند نیز در ذیل آن اضافه کنند. این صورت طبع و بین نمایندگان توزیع می‌گردد. در موقع انتخاب هریک از نمایندگان اسامی را که موافق نباشد خط میکشد و بقیه باضافه اشخاصی که ممکن است اضافه کند منتخبین او محسوب می‌شوند. هرگاه کسی از عضویت یکی از دو کمیسیونی که عضو آن‌ها است استعفاء کند یا فوت نماید تا موقعی که عده کسری بیش از ثلث اعضاء کمیسیون نشده انتخاب جانشین آنان الزامی نخواهد بود.

هریک از کمیسیونها پس از انتخاب بیدرنگ بریاست مسنترین عضو خود منعقد می‌گردد و یک رئیس و یک نائب رئیس و یک مخبر و دو منشی با رای مخفی و اکثریت نسبی انتخاب می‌کند.

کمیسیون در غیاب رئیس و نائب رئیس بریاست مخبر و هرگاه مخبر هم غائب بود بریاست مسنّ ترین اعضاء حاضر تشکیل می‌شود.

تهیّه صورتمجلسهای کمیسیونها و ثبت اسامی غائبین و گزارش عملیات ماهانه با منشیان کمیسیون است. هریک از کمیسیونها یک عضو دفتری باختیار خود خواهد داشت که در امور دفتری با منشی کمک نمایند.

رئیس مجلس مکلّف است نسبت به لوایح و طرحها بطریق ذیل رفتار کند: الف – لوایح عادی و یک شوری و همچنین لوایحی را که یک فوریت آن تصویب شده بلافاصله در مجلس علنی بکمیسیون صلاحیت‌دار ارجاع نماید. ب – حکم مذکور در بند الف شامل طرحها نیز می‌شود مگر نسبت بطرحهائی که کمتر از 15 امضاء داشته باشد که صرفا برای قابل توجه بودن بکمیسیون مربوط ارجاع خواهد شد.

هر طرح یا لایحه‌ای که بکمیسیون ارجاع می‌شود باید گزارش آن منتهی در ظرف یکماه از تاریخ وصول بدفتر کمیسیون بمجلس داده شود وگرنه هریک از نمایندگان یا دولت حق دارد از مجلس تقاضا نماید که آنرا جزء دستور قرار دهد و در صورت تصویب تقاضای مزبور حق تقدم طبق ماده 45 تعیین خواهد شد ولی در مورد لوایح مفصل هرگاه کمیسیون نتوانست رسیدگی بآنرا در اینمدت تمام کند باید برئیس مجلس گزارش دهد و برای اتمام مطالعات و اتخاذ تصمیم تقاضای تمدید نماید ولی بهرحال این تمدید نباید بیش از یک مرتبه باشد و در هر صورت درخواست تمدید باعث وقفه کار کمیسیون نخواهد شد و اگر کمیسیون پس از انقضاء مهلت باز هم نتیجه نگرفته باشد رئیس مجلس مکلّف است لایحه را در مجلس مطرح سازد.

گزارش کمیسیونها بمجلس در باب لوایح و طرحها باید طبع و لااقل 48 ساعت قبل از موقع طرح در مجلس توزیع شده باشد.

گزارش جلسات کمیسیون‌ها بمقام ریاست داده می‌شود و بعلاوه کمیسیون باید ماه بماه گزارش مبسوطی از عملیات خود چاپ و بین نمایندگان توزیع نماید.

در کلیّه کمیسیونها نمایندگانی که عضویت ندارند میتوانند حاضر گردند و مذاکرات را استماع نمایند ولی حق دادن رای ندارند و همچنین در مذاکرات کمیسیون نمیتوانند شرکت کنند مگر آنکه از طرف کمیسیون برای این منظور دعوت شده باشند. هرگاه رئیس کمیسیون مصلحت و مقتضی نداند هیچکس غیر از اعضاء کمیسیون حق حضور در کمیسیون نخواهد داشت.

تمام اسناد و اوراق مربوط باموری که باید در کمیسیونها مباحثه شود بتوسط ریاست مجلس بآن کمیسیون ارجاع می‌شود. نمایندگان میتوانند آن اسناد را با اجازه ریاست کمیسیون ملاحظه کنند لیکن اسناد مزبور بهیچوجه نباید از کمیسیون خارج شود.

پس از آنکه مجلس در باب طرح یا لایحه رای نهائی داد اسناد و اوراق و صورت جلسات مربوط بآن در مجلس ضبط می‌شود.

مجلس بملاحظه اهمیت هر طرح یا لایحه قانونی و همچنین در مورد لوایح و طرحهائی که ارتباط اساسی آن بکمیسیون خاصی روشن نبوده و جنبه‌های مختلفی داشته باشد می‌تواند بجای ارجاع بکمیسیون دائمی مربوطه با درخواست رئیس‌مجلس و یا به پیشنهاد پنج نفر از نمایندگان رای بدهد که از هر شعبه یا کمیسیون دو یا سه نفر برای عضویت کمیسیون مخصوصی جهت رسیدگی بآن طرح یا لایحه انتخاب شود و هرگاه طرح یا لوایح جدید مشابهی پیشنهاد شود توسط رئیس بهمان کمیسیون ارجاع می‌گردد. مجلس چنانچه مقتضی دانست می‌تواند اعضاء کمیسیون مورد نظر را مستقیما انتخاب نماید. نسبت بلزوم انتخاب کمیسیون بعد از توضیح مختصررئیس یا یکی از امضاء‌کنندگان و نطق مختصر یک مخالف رای گرفته می‌شود.

برای اجراء اصل 33 متمّم قانون اساسی مجلس می‌تواند در هر مورد کمیسیونی طبق ماده فوق انتخاب نماید.

در صورتی که لایحه یا طرحی متضمن مطالب مختلف باشد رئیس مجلس آنرا به کمیسیون اصلی که تشخیص می‌دهد رجوع مینماید و آن کمیسیون با کمیسیونهائی که مرجع رسیدگی لایحه یا طرح از طرف رئیس مجلس قرار داده شده‌اند از هرکمیسیون حداقل اعضاء لازم جهت تشکیل کمیسیون طبق ماده 16 متفقا تشکیل جلسه واحدی داده و بلایحه یا طرح رسیدگی مینمایند ولی گزارش مربوطه را مخبر کمیسیون اصلی تقدیم مجلس مینماید.

افتتاح و اختتام جلسات و حفظ نظم آن و ترتیب مذاکرات و اجرای آئیننامه بعهده رئیس مجلس است.

نمایندگان باید در روزی که قبلا برای تشکیل جلسه معین شده منتهی تا پانزده دقیقه بعد از ساعت معین در تالار جلسه حاضر شوند. غائبین بی‌اجازه معادل حقوق تمام روز جریمه می‌شوند و اسامی آنان در جلسه علنی بعد جداگانه اعلام می‌شود. دیر آمدگان هر پانزده دقیقه معادل نیم عشر حقوق روزانه جریمه می‌شوند. اگر اشخاصی که در جلسه حاضر بوده در موقع رای غائب شوند که غیبت آنان موثر در اخذ رای باشد معادل نصف حقوق روزانه جریمه می‌شوند و نام آنان در جلسه بعد اعلام شده و برای نشر بجراید یومیه نیز داده خواهد شد.

حداقل مدت هر جلسه سه ساعت است مگر اینکه هیچ مطلبی چه برای مذاکره و چه برای رای موجود نباشد و اگر جلسه علنی در وسط کار بعنوان تنفس تعطیل شود مدت تنفس نباید از نیم ساعت تجاوز کند و رئیس مکلّف است جلسه را ثانیا تشکیل دهد و غائبین مشمول جرائم مقرّر خواهند بود.

بتقاضای رئیس مجلس یا دولت پنج نفر از نمایندگان جلسه خصوصی تشکیل خواهد شد غیبت در جلسه خصوصی مشمول ماده 36 خواهد بود.

نمایندگان باید در جلسات کمیسیون‌ها و شعب و هیات رئیسه در ساعتی که قبلا تعیین می‌شود و باطلاع آن‌ها میرسد حاضر شوند. در صورت عدم حضور بدون اجازه هرگاه غیبت آن‌ها مانع تشکیل جلسه نباشد برای هر ساعت یک‌ششم حقوق روز آن‌ها کسر خواهد شد و در این مورد مجموع جرائم یک روز بیش از مقرّری یک روز نخواهد بود ولی نسبت بغائبین کمیسیون‌ها که غیبت آن‌ها موجب عدم تشکیل یا تعطیل جلسه باشد جریمه فوق معادل حقوق یکروز خواهد بود.

وجوه حاصل از جرائم جهت خرید کتاب برای کتابخانه مجلس سنا و همچنین مخارج دیگر مربوط بکتابخانه تخصیص داده خواهد شد. رئیس حق دارد در هر سال برای مساعدت بامور خیریه در مواقع ضروری مبلغی از محل جرائم را که بیش از نیم عشر مجموع جرائم همان سال نباشد در اختیار خود داشته باشد.

تشخیص عده حضار بعهده منشیان و اعلام آن با رئیس مجلس است.

هر یک از نمایندگان در صورتی که تخلفی در اجرای آئین‌نامه مجلس مشاهده نماید حق دارد مورد تخلف را با استناد بماده مربوطه در همان جلسه بودجه اختصار و بدون خروج از موضوع اظهار کند و درصورتی که از موضوع خارج شود مورد اخطار واقع می‌شود.

صورت کامل مذاکرات هر جلسه با مصوّبات و اسامی غائبین و دیرآمدگان آن جلسه بلافاصله طبع و لااقل یک ساعت قبل از انعقاد جلسه بعد بین نمایندگان توزیع می‌شود و در اول جلسه بعد از آن هرگاه نمایندگان نسبت بآن اصلاحی داشته باشند تذکر میدهند و بعد از آن صورت مذاکرات بتصویب میرسد و اگر نماینده‌ای بعنوان اعتراض بصورت مجلس مطالبی اظهار دارد که مربوط بموضوع نباشد نطق او قطع و در صورت تمرّد مورد اخطار رئیس واقع می‌گردد.

در ابتدای هر جلسه قبل از ورود در دستور رئیس مجلس مطالب مهمی را که آگاهی مجلس از آن‌ها ضروری باشد باطلاع نمایندگان میرساند ولی این مطالب مورد بحث واقع نخواهد شد مگر با اجازه و رای مجلس.

دستور مجلس بطور مرتب و با تعیین تقدم و تاخر قبلا برای هر دو هفته از طرف هیاتی مرکب از رئیس و نواب رئیس و روسای کمیسیونهائی که گزارش لوایح ارجاع شده را بمجلس داده باشند با حضور یکی از وزیران بتعیین نخست‌وزیر تهیّه و بیست و چهار ساعت قبل از انعقاد اولین جلسه طبع و بین نمایندگان توزیع و بر لوحه دستور نیز نصب می‌شود. این دستور قابل تغییر نیست و فقط با پیشنهاد ده نفر از نمایندگان و تصویب مجلس طرح موضوعی ممکن است در دستور پانزده روزه مقدم یا موخر واقع شود. در مواردی که از طرف دولت یا ده نفر از نمایندگان کتبا تقاضا شود که مطالبی بحکم ضرورت فورا طرح شود در این صورت با تصویب مجلس جلسه فوق‌العاده برای موضوع فوری تعیین خواهد شد.

مجلس سنا می‌تواند با هر عده که موقع افتتاح جلسه حضور دارند شروع بمذاکره نماید ولی گرفتن رای وقتی ممکن خواهد بود که بیش از نصف اعضاءحاضر در مرکز حضور داشته باشند. تصمیمات باکثریت آراء اعضاء حاضر در جلسه گرفته خواهد شد.

هر یک از نمایندگان برای نطق باید قبلا از رئیس مجلس تحصیل اجازه کند و بنوبت خود در کرسی خطابه مطالب خود را اظهار نماید. مطالب مختصر را ممکن است نمایندگان در محل خود ایراد نماید مگر اینکه رئیس اجازه نطق در غیر از کرسی خطابه را ندهد.

هریک از نمایندگان که مطلب مهمی داشته باشد و بخواهد باستحضار مجلس برساند قبل از شروع بدستور و یا آخر جلسه با اجازه رئیس و رعایت نوبت می‌تواند بعنوان نطق قبل از دستور یا بعد از دستور مطالب خود را اظهار نماید و مجموع این قبیل نطق‌ها در یک جلسه به‌طور کلی نباید از یک ساعت تجاوز کند و بهرحال در هر جلسه بیش از چهار نفر نمیتوانند صحبت نمایند و هر کدام از دارندگان اجازه نطق می‌تواند حق خود را بناطق دیگر واگذار نماید.

هرگاه رئیس مطالبی داشته باشد که مربوط بوظیفه ریاست و امور مجلس نباشد اداره کردن مجلس را بعهده یکی از نواب رئیس گذارده و در کرسی نطق مطالب خود را اظهار خواهد کرد.

موضوع‌هائی که طبق دستور در مجلس مطرح می‌شود باید یکساعت قبل از موقع انعقاد جلسه در ورقه مخصوصی که خارج از جلسه نصب می‌شود ثبت شود. مخالف و موافق یا کسانی که توضیحی بخواهند یا تذکری بدهند در آن ورقه در ستون مخصوص شخصا ثبت اسم مینمانید و همچنین برای نطق‌های قبل از دستور بهمین نحو عمل خواهد شد. در جلسه حق تقدم با کسانی است که در ورقه مزبور بترتیب ثبت اسم کرده باشند که بترتیب مخالف و موافق یا کسانی که توضیح خواسته‌اند صحبت کنند و بعد از آنان کسانی که در جلسه اجازه خواسته‌اند بهمان ترتیب صحبت خواهند کرد اسامی نمایندگان را که در جلسه اجازه میخواهند منشیان ثبت می‌کنند و برئیس میدهند.

در صورتی که در مقابل مخالفین موافقی نباشد مخالفین میتوانند متوالیا صحبت کنند و بالعکس اگر در موضوعی مخالفی نبود موافقین میتوانند متوالیا صحبت کنند و اگر در ضمن بحث کسی خواست بر خلاف عقیده ناطق سابق صحبت کند و اجازه خواست بلافاصله بعد از ناطق مزبور باو اجازه داده خواهد شد که اظهارات خود را بیان کند.

درباره وزراء و معاونین و مخبرین کمیسیون‌ها و شعب ثبت اسامی لازم نیست و هر وقت اجازه نطق بخواهند داده خواهد شد.

ناطق نباید از موضوع مباحثه خارج شود و در صورتی که از موضوع خارج شود رئیس او را متذکر میسازد و اگر بخواهد توضیحاتی بدهد که از موضوع خارج نشده است و یا آنکه خروج او از موضوع دلائلی داشته است اجازه داده نخواهد شد.

هرگاه رئیس در ضمن یک نطق دو نوبت بناطق اخطار انحراف از موضوع را نماید و باز ناطق ادامه دهد در دفعه سوم رئیس ناطق را از تکلم در آن موضوع در تمام جلسه منع مینماید.

قطع کلام و استعمال الفاظ زشت و توهین و هرگونه حرکات و تظاهراتی که موجب بی‌نظمی مجلس باشد ممنوع است و مرتکب مشمول یکی از مجازات‌های مندرج در مواد 65 الی 72 خواهد گردید.

حداکثر مدت نطق یک ناطق در جلسه علنی بقرار ذیل خواهد بود. الف- موارد عادی: 1- برای استیضاح سه ساعت. 2- برای اظهارات مخالف و موافق نمایندگان در موقع تقاضای رای اعتماد از طرف دولت که بلافاصله بعد از تشکیل کابینه بعمل خواهد آمد یکساعت. 3- برای اظهارات مخالف و موافق نسبت بلوایح و طرح‌ها و توجیه طرح قانونی یا توضیحات مخبری که از لایحه دفاع مینماید نیم ساعت. 4- برای دفاع از توهین یا تحریف نطق و توجیه پیشنهاد کفایت مذاکرات و یا مخالفت با آن و پیشنهاد فوریت یا عدم فوریت یا سوال فی‌المجلس طبق جمله آخر ماده 135 و توضیح در باب پیشنهاد اصلاحی پانزده دقیقه. 5- برای اظهارات متمّم سوال پس از جواب وزیر بسوال ده دقیقه. ب – در موارد استثنائی ممکن است مدت نطق برای هریک از فقرات مذکور در این ماده به پیشنهاد یکی از نمایندگان با رای مجلس اضافه شود ولی اخذ رای بدون مذاکره بعمل میآید. ج – برای مذاکره در باب لایحه بودجه سالانه کشور و عهدنامه‌ها و مقاوله‌نامه‌ها و امتیازات مدت نطق غیر محدود خواهد بود.

اگر در ضمن مذاکرات صریحا یا تلویحا نسبت سوئی بیکی از نمایندگان داده شود یا عقیده و اظهار او را بر خلاف واقع جلوه دهند و نماینده مزبور برای ردّ آن نسبت یا رفع اشتباه اجازه نطق بخواهد بدون رعایت نوبت اجازه داده می‌شود.

بعد از آنکه در موضوعی رئیس مذاکرات را کافی بداند می‌تواند با عدم مخالفت مجلس مذاکرات را ختم نماید و هر یک از نمایندگان نیز می‌تواند کفایت مذاکرات را پیشنهاد نماید در این صورت پیشنهاد‌دهنده باختصار دلائل خود را اظهار و اگر مخالفی باشد فقط یکنفر باختصار علل مخالفت خود را بیان می‌کند و رای گرفته می‌شود. درصورتی که نسبت به مطلبی پیشنهاد کفایت مذاکرات تصویب نشد و بعدا دوباره پیشنهاد کفایت مذاکرات داده شد در باب آن بدون توضیح و مباحثه رای گرفته می‌شود.

پس از رای بکفایت مذاکرات دیگر در آن موضوع بکسی اجازه نطق داده نمیشود.

رئیس قبل از اینکه جلسه را ختم کند روز و ساعت تشکیل جلسه آینده و دستور آنرا طبق ماده 45 اعلام و بعد باطلاع وزارتخانه مربوطه میرساند.

درصورتی که در مجلس همهمه و غوغائی برپا شود بقسمی که رئیس نتواند از آن جلوگیری نماید از جای خود قیام مینماید. هرگاه برخواستن رئیس موجب اسکات نشود اعلام می‌کند که جلسه را تعطیل خواهد کرد و با وجود این اگر سکوت و نظم حاصل نشود جلسه را یکربع ساعت تعطیل می‌کند و نمایندگان از اطاق جلسه خارج می‌شوند و پس از انقضاء یکربع مجددا جلسه تشکیل می‌شود. هرگاه اغتشاش و غوغا عود کند رئیس جلسه را ختم و آنرا بروز دیگر موکول می‌کند.

مواخذاتی که از لحاظ حفظ نظم نسبت بنمایندگان می‌توان مجری داشت از این قرار است. 1- تذکر 2- اخطار 3- توبیخ

رئیس نسبت بنمایندگانی که از موضوع مذاکره و از حدود نظم خارج می‌شوند و یا بدون اجازه صحبت می‌کنند و همچنین نسبت بنمایندگانی که بواسطه عدم رعایت ماده 55 یا باقسام دیگر باعث بی‌نظمی می‌شوند تذکر می‌دهد.

درصورتی که یکی از نمایندگان برای دفعه سوّم در یک جلسه مستحق تذکر شود و همچنین نماینده‌ای که در مجلس باعث همهمه و غوغا شود یادیگران را باین عملیات و یا خروج از جلسه تحریک کند رئیس باو اخطار می‌کند و عشر حقوق یکماهه از او کسر می‌شود.

توبیخ بر سه قسم است: توبیخ عادی – توبیخ موکد – توبیخ با منع حضور.

توبیخ عادی در موارد ذیل اجراء می‌شود: 1- درصورتی که نماینده‌ای پس از اخطار در همان جلسه مجددا از حدود نظم خارج شود. 2- در صورتی که نماینده‌ای در ظرف مدت یک ماه سه مرتبه مورد اخطار واقع شده باشد. 3- در صورتی که نماینده‌ای یکنفر از نمایندگان را تهدید یا نسبت باو اهانت نماید.

توبیخ موکد در موردی بعمل خواهد آمد که نماینده‌ای پس از توبیخ عادی در همان جلسه مجددا از دائره نظم خارج شود.

توبیخ با منع حضور موقت در موارد ذیل مقرّر می‌شود: 1- اگر نماینده‌ای در مدت ششماه برای مرتبه دوم مورد توبیخ موکد واقع شده باشد. 2- اگر نماینده‌ای در مجلس علنی مردم را باعمال قوه قهریه و زدو خورد و یا نزاع داخلی و یا بضدیت با قوانین اساسی و تخلف از آن دعوت و ترغیب نماید. 3- اگر نماینده‌ای نسبت بمجلس یا عده‌ای از نمایندگان یا رئیس مجلس توهین کند.

در مورد توبیخ با منع حضور درباره نماینده باید رئیس از مجلس رای بخواهد و در صورت تصویب نماینده مزبور در آن جلسه و جلسه بعد حق ورود باطاق جلسه علنی و همچنین جلسات شعب و کمیسیون‌ها و شرکت در امور مجلس را ندارد. همین که مجازات تصویب شد رئیس مجلس نماینده مزبور را دعوت بخروج از جلسه می‌کند هرگاه اطاعت ننماید رئیس جلسه را ختم می‌کند و تشکیل جلسه ثانی در همان روز نیز ممکن است.

درصورت عدم اطاعت نماینده برای خروجاز جلسه و همچنین در صورتی که بتوبیخ با منع حضور درباره نماینده رای داده شد و در ظرف ششماه همان مواخذه با تصویب مجلس مجددا درباره او بعمل آمده باشد مجازات مقرّر مضاعف خواهد گردید.

درصورتی که نماینده قبل از انقضاء مدت منع حضور داخل در جلسه علنی بشود رئیس حضور او را در مجلس اعلام و جلسه را تعطیل می‌کند و کارپردازان بامر رئیس دستور میدهند نماینده مزبور را از محوطه مجلس خارج و از ورود او ممانعت بعمل آورند.

توبیخ با منع حضور در جلسات باید بتقاضای رئیس مجلس باشد و اخذ رای مجلس در این موارد در همان جلسه و بدون هیچ نوع مذاکره و توضیح از طرف سایر نمایندگان خواهد بود. مفاد این رای درصورت مشروح مجلس درج و باداره روزنامه رسمی فرستاده خواهد شد.

نماینده‌ای که درباره او توبیخ با منع حضور تقاضا شده است حق دارد قبل از رای مجلس برای دفاع خود باختصار اظهاراتی بنماید یا بتوسط یکنفر از نمایندگان آن اظهارات را بمجلس عرضه بدارد ولی در موقع اخذ رای باید از جلسه خارج شود.

توبیخ عادی موجب کسر ثلث و توبیخ موکد نصف و توبیخ با منع حضور مستلزم کسر دو ثلث مقرّری یکماه نماینده است.

لایحه قانونی پیشنهادی است که از طرف دولت تقدیم می‌شود و طرح قانونی پیشنهادیست که از طرف نمایندگان برای تصویب تقدیم می‌شود.

علاوه بر لوایح و طرح‌های قانونی که مجلس سنا تصویب می‌کند و پس از طی مراحل دیگر صورت قانونی پیدا می‌کند مجلس سنا می‌تواند تصمیمات قانونی نیز اتخاذ کند.

لوایحی که در مجلس سنا مطرح می‌شود باید دارای موادی مناسب با اصل موضوع باشد و دلائل لزوم آن در مقدمه لایحه بطور وضوح درج و عنوان قانون نیز در آن معین شده باشد. هر گاه لاحیه دارای چند ماده یا ماده واحده مشتمل بر اجزائی باشد باید ارتباط و تناسب کامل با اصل موضوع محفوظ و عنوان لایحه قانونی داشته باشد و در غیر این‌صورت باید برای هر موضوعی لایحه جداگانه تنظیم و با ذکر دلائلی تقدیم مجلس سنا شود.

لوایح قانونی باید در جلسه علنی بتوسط یکی از وزراء یا معاونین پارلمانی آنان تقدیم گردد و همچنین در موقع مطرح بودن آن یکی از وزراء یا معاونین برای دفاع از آن حاضر باشند.

لوایح قانونی مذکور پس از تقدیم بوسیله رئیس مجلس بکمیسیون‌های مربوطه ارجاع و بلافاصله چاپ می‌شود.

وزراء یا معاونین پارلمانی آنان میتوانند برای ادای توضیحات در کمیسیون‌های مجلس حاضر شوند. کمیسیون‌ها نیز میتوانند وزراء یا معاونین یا اشخاص دیگری را که مقتضی بدانند برای دادن توضیحات یا اظهارنظر نسبت بمطالبی که در کمیسیون مطرح است دعوت کنند.

اگر لایحه‌ای مورد تصویب مجلس سنا واقع نشد تا شش ماه دیگر آنرا نمیتوان پیشنهاد نمود.

طرح‌های قانونی اگر لااقل بامضاء پانزده نفر از نمایندگان باشد نسبت بشور و تصویب آن مثل لوایح قانونی رفتار خواهد شد ولی طرحهائی که بامضاء کمتر از 15 نفر تقدیم شده‌باشد قبلا برای قابل توجه بودن آن باید بکمیسیون مربوطه ارجاع شود و گزارش کمیسیون در این قسمت در جلسه علنی مطرح خواهد شد.

نمایندگان و دولت نمیتوانند مطالب مختلفی را ضمن ماده واحده بعنوان طرح یا لایحه پیشنهاد نمایند. بطور کلی هر مطلبی که بعنوان طرح یا لایحه پیشنهاد می‌شود باید مواد و تبصره‌های آن مربوط بآن طرح یا لایحه باشد.

پیشنهادکنندگان طرح قانونی حق دارند در کمیسیون مربوطه که طرح آن‌ها مطرح است حاضر شده توضیحات بدهند.

پیشنهادکنندگان طرح قانونی پس از اینکه طرح در مجلس اعلام شد حق استرداد امضای خود را ندارند و غیبت امضاء‌کنندگان مانع اعلام طرح در مجلس و شور درباره آن نخواهد بود.

در مواردی که طرح قانونی مربوط بامور داخلی مجلس سنا نباشد باید بوزیر مسئول اطلاع داده شود که خود یا معاون او در کمیسیون و جلسه علنی حاضر شود تا مذاکرات در حضور او بعمل آید و اظهار عقیده نماید. در صورت عدم حضور وزیر یا معاون او از طرف مقام ریاست باو اخطار می‌شود که حتما در جلسه بعد حاضر شود.

اگر طرحی مورد تصویب مجلس سنا واقع نشد تا 6ماه دیگر نمیتوان آنرا پیشنهاد نمود.

لایحه بودجه کل کشور و دوازدهم بودجه و لوایح مربوط بتقاضای اعتبارات برای مخارج مخصوص یک شوری است و غیر آن‌ها دوشوری خواهد بود مگر اینکه فوریت آن‌ها تقاضا و تصویب شده باشد. لوایح دوشوری را نمیتوان تصویب نمود مگر اینکه دومرتبه و اقلا بفاصله 5 روز درباره آن‌ها در مجلس شور شده باشد باستثنای لوایح مالی که حداقل فاصله بین دو شور آن‌ها سه روز خواهد بود.

موقعی که گزارش کمیسیون‌های مربوطه راجع بلایحه یا طرح عادی (جز در مورد عهود و مقاوله‌نامه‌ها که طبق مواد 95 تا 98 ترتیبات خاصی برای آن مقرّر است) برای شور اول در جلسه علنی مجلس مطرح گردد باید قبلا در کلیات آن از لحاظ ردّ و قبول و منافع و مضار آن (بدون ورود در مواد) مذاکره شود. پس از ختم شور در کلیات یعنی تصویب کفایت مذاکرات در آن باب رئیس نسبت بورود در شور مواد یا ماده واحده از مجلس اخذ رای می‌کند و درصورتی که رای داده نشده رئیس ردّ لایحه را اعلام مینماید و هر گاه رای موافق داده شد شروع بمذاکره در مواد یا ماده واحده می‌شود و در ضمن شور پیشنهادهای واصله نسبت بهریک از مواد یا ماده واحده و همچنین مواد الحاقیه که هر دو باید کاملا مربوط بموضوع مواد لایحه باشد جداگانه قرائت و بدون بحث بکمیسیون ارجاع و برای ورود بشور ثانی رای گرفته می‌شود و بلافاصله پیشنهادها طبع و توزیع می‌گردد.

نمایندگان حق دارند نسبت بهریک از مواد اصلاحاتی پیشنهاد نمایند مشروط بر اینکه آن پیشنهاد کاملا مربوط بموضوع باشد. کلیّه اصلاحاتی که از طرف یک یا چند نفر از نمایندگان پیشنهاد می‌شود باید کتبی باشد و ماده‌ای را که پیشنهاد اصلاحی مربوط بآنست تصریح نماید. به پیشنهادهای اصلاحی که بتشخیص رئیس مجلس خارج از موضوع لایحه باشد ترتیب اثر داده نمیشود و بقرائت آن اکتفا می‌گردد.

اصلاحاتی که در ضمن شور اول و یا بین شور اول و دوم پیشنهاد می‌شود باید بوسیله رئیس مجلس بکمیسیون مربوطه ارجاع و پس از طبع لااقل 24 ساعت قبل از شروع شور دوم در مجلس توزیع شده باشد.

کلیّه پیشنهاددهندگان در ضمن شور اول و یا در فاصله بین شور اول و دوم میتوانند در کمیسیون مربوطه حاضر شوند و توضیحات لازمه را درباره پیشنهاد خود بدهند. کمیسیون نیز می‌تواند درصورت لزوم پیشنهاددهندگان را برای حضور در جلسات خود دعوت کند و لااقل 24 ساعت قبل از طرح در کمیسیون بآنان اطلاع دهد و درصورت عدم حضور پیشنهاد‌دهنده پس از دعوت کمیسیون حق حضور او ساقط می‌شود.

در شور ثانی لوایح و طرح‌های قانونی در صورتی که اصلاحات و پیشنهادهائی در اثنای شور اول یا فاصله بین دو شور رسیده و بکمیسیون ارجاع شده باشد گزارش کمیسیون‌های مربوطه نسبت بآنها مطرح و در ضمن شور ثانی پیشنهاد تازه نمیشود داد ولی پیشنهادهائی که در شور اول یا بین دو شور بعمل آمده و مورد توجه و تصویب کمیسیون واقع نشده ممکن است از طرف پیشنهاددهنده در مجلس تجدید شود و در این صورت پیشنهاد‌دهنده یا یکی از پیشنهاد‌دهندگان (در مورد پیشنهاد جمعی) بطور اختصار تا پنج دقیقه می‌تواند نسبت به پیشنهاد خود توضیح بدهد و علاوه بر مخبر و یکی از اعضای کمیسیون مربوطه و وزیر یا معاون او یکی از نمایندگان دیگر نیز حق جواب دارد و اعم از اینکه مخبر یا دولت آن پیشنهاد را قبول کرده یا نکرده باشد نسبت بآن اخذ رای بعمل میآید و در صورت تصویب ضمیمه لایحه یا طرح می‌شود.

پس از خاتمه شور دوم در مواد هر یک از نمایندگان بعنوان بحث در کلیات می‌تواند دلائلی را که بطور کلی در رد و قبول لایحه یا طرح دارد اظهار نماید و پس از آن بلایحه یا طرح مورد شور رای نهائی گرفته می‌شود لکن مجلس می‌تواند قبل از این رای نهائی بمجموع لایحه یا طرح مذکور برای ترتیب و رعایت تناسب فصول و مواد آنرا بکمیسیون رجوع نماید و در آن صورت پس از وصول گزارش کمیسیون رای قطعی نسبت بآن لایحه یا طرح اخذ می‌شود و در هر دو مورد در صورت تصویب رئیس آنرا اعلام و بمقامات مربوطه ابلاغ مینماید.

هرگاه دولت لایحه قانونی بمجلس تقدیم و تصویب عهدنامه یا مقاوله نامه‌ایرا که با یکی از دول خارجه بسته شده یا می‌شود تقاضا نماید مواد عهدنامه یا مقاوله نامه مزبور باید بلایحه‌ای که عبارت از ماده واحده است ضمیمه باشد.

متن کامل عهدنامه یا مقاوله نامه مذکور در ماده فوق با کلیّه ملحقات و ضمائم آن‌ها قبل از شور در مجلس طبع و توزیع می‌شود و در ضمن شور اول نسبت بکلیات بحث می‌شود ولی در باب مواد آن رای گرفته نمیشود.

در صورتی که راجع ببعضی از شرایط و مواد اعتراضات یا پیشنهادهائی رسیده باشد اعتراضات و پیشنهادهای مزبور باید در مجلس قرائت و بدون مذاکره بکمیسیون ارجاع گردد. این پیشنهادها و اعتراضات باید جداگانه طبع و بیست و چهار ساعت قبل از شور ثانی توزیع شود.

پس آنکه کمیسیون گزارش خود را راجع باعتراضات بمجلس داد آن گزارش پس از طبع و توزیع در مجلس مطرح می‌شود و درصورتی که یک یا چند فقره از اعتراضات مورد تصدیق مجلس واقع شود مجلس باینطریق رای می‌دهد: مجلس سنا بدولت تکلیف می‌کند که در باب مسائل معترض علیها مجددا با دولت متعاهد داخل مذاکره شود. در شور ثانی پیشنهاددهنده یا معترض می‌تواند پیشنهادها یا اعتراضاتی را که در شور اول عنوان کرده و در کمیسیون مورد توجه واقع نشده تجدید نموده و توضیحات لازمه بدهد و در صورت قبول اعتراض یا پیشنهاد بازبطریق فوق عمل می‌شود و تاختام این مذاکرات با دولت متعاهد لایحه در دستور مجلس میماند.

کلیه قراردادهائیکه (کنترات) جهت استخدام اتباع خارجی از طرف دولت تقدیم می‌شود به کمیسیون وزارتخانه‌ای که تبعه خارجه برای آن استخدام می‌شود ارجاع می‌گردد که ضمنا نظر کمیسیون شماره چهار را نسبت به اعتبار مالی آن و نظر کمیسیون شماره یک را از لحاظ ملیت اخذ نموده و گزارش دهد و لدی‌الاقتضا هر سه کمیسیون طبق ماده 16 متفقا تشکیل جلسه داده به قرارداد (کنترات) رسیدگی مینمایند و گزارش را مخبر کمیسیون اصلی به مجلس سنا تقدیم خواهد داشت.

بطور کلی در تمام طرح‌ها و لوایح قانونی پس از خاتمه شور در کلیات نخست باید ماده بماده و بعد بکلیّه طرح یا لایحه رای گرفته شود مگر در موارد مذکور در ماده 95.

به پیشنهاد حذف ماده‌ای مستقلا نمیتوان رای گرفت و پیشنهاد حذف قسمتی از ماده بصورت تجزیه بایستی پیشنهاد شود.

نسبت بلایحه بودجه و لوایح مربوط بمخارج مملکتی فقط یک شور کافی است و کلیّه اصلاحاتی که در این موارد پیشنهاد می‌شود بطور اختصار و در حدود پیشنهاد مورد مذاکره واقع خواهد گردید و در صورت قبول مجلس ضمیمه ماده یا لایحه خواهد شد.

نمایندگان نمیتوانند بهیچ عنوان چه مستقلا و چه در ضمن لوایح و طرح‌ها پیشنهاد خرج یا پیشنهادی که بالواسطه مستلزم خرج باشد بنمایند.

در موقع شور در اطراف لایحه بودجه مجلس بلاانقطاع هر روز هفته غیر از جمعه و دو شنبه و ایام تعطیلات رسمی متوالیا حداقل روزی پنج ساعت منعقد می‌گردد و تا زمانیکه شور این لایحه تمام نشده از دستور خارج نمیشود و هیچ لایحه یا طرح دیگری یا استیضاح نمیتواند در آن اثنا مطرح شود مگر لایحه دوازدهم بودجه در صورت ضرورت. هیچ‌گونه پیشنهاد یا تبصره یا ماده الحاقیه چه در حین تقدیم از طرف دولت و چه در موقع مذاکرات از طرف نمایندگان راجع بدوازدهم بودجه مجاز نخواهد بود.

نسبت بلوایح و طرح‌هائی که یک فوریت آن تصویب شده فقط یک شور در کمیسیون و مجلس بعمل میآید. لوایح و طرح‌هائی که دو فوریت آن تصویب شده و لوایح مربوط به بودجه و تقاضای اعتبارات برای مخارج مخصوص که یک فوریت آن تصویب شده باشد بلافاصله بطبع و توزیع آن اقدام و پس از گذشتن بیست و چهار ساعت از موقع توزیع در مجلس مطرح تواند شد.

فوریت لوایح یا طرح‌ها باید مستند بدلائل قطعی برای لزوم سرعت تصویب باشد و دو فوری بودن لوایح و طرح‌ها موقعی مطرح می‌شود که تصویب آن از لحاظ امکان خسارت و فوت فرصت در صورت تاخیر و جهات مشابه مستلزم سرعت فوق‌العاده باشد. اگر لوایح یا طرح‌های مزبور به تشخیص رئیس فاقد شرایط مذکور باشد طرح نخواهد شد.

در موقع شور نسبت بلوایح و طرح‌هائی که دوفوریت آن تصویب شده باشد بدوا در کلیات آن مباحثه شده پس از ختم مذاکرات راجع بورود در شور ماده واحده (درصورتی که لایحه مشتمل بر ماده واحده باشد) یا مواد رای گرفته می‌شود و در صورت تصویب راجع بماده واحده یا هر یک از مواد جداگانه مذاکره و اخذ رای می‌شود و پس از شور آخر در کلیات رای قطعی نسبت بکلیّه آن لایحه یا طرح گرفته خواهد شد. در این‌گونه لوایح و طرح‌های دو فوری هر اصلاح یا ماده الحاقی که ضمن مباحثات پیشنهاد می‌گردد باید دلائل آن بطور اختصار از طرف پیشنهاد‌دهنده بیان شود و اگر مخالفی باشد مخالف نیز نظر خود را باختصار اظهار کند و پس از اظهار نظر وزیر یا قائم مقام او نسبت بآن اصلاح یا ماده الحاقیه اخذ رای بعمل میآید و در صورت تصویب ضمیمه لایحه یا طرح می‌گردد.

در موارد لوایح یا طرح‌هائی که یک فوریت آن تصویب شده باشد موضوع بکمیسیون مربوطه ارجاع می‌شود. پس از وصول گزارش کمیسیون یک نوبت در باره آن شور بعمل میآید بدین ترتیب که بدوا در کلیات و پس از آن در باب ماده واحده یا مواد فردا فرد مذاکره و اخذ رای بعمل میآید و پس از آن باز یکبار دیگر در کلیات بحث شده و بکلیّه لایحه رای گرفته می‌شود. هرگاه ورود در شور مواد تصویب نشد آن طرح یا لایحه رد شده محسوب خواهد گردید.

در لوایح و طرح‌های یک فوری بجز دوازدهم بودجه هر اصلاحی یا ماده الحاقیه ایکه در ضمن مباحثات پیشنهاد گردد باید دلائل آن بطور اختصار از طرف پیشنهاد‌دهنده بیان شود و اگر مخالفی باشد مخالف نیز نظر خود را باختصار اظهار کند و پس از اظهار نظر مخبر کمیسیون یا وزیر و یا قائممقام او نسبت بآن اصلاح یا ماده الحاقیه اخذ رای بعمل میآید و درصورت تصویب ضمیمه لایحه می‌گردد.

در صورتی که مجلس فوریت لایحه یا طرحی را تصویب نکند یا پس از تصویب در اثر تقاضای دولت یا یکی از نمایندگان قبل از شور در موارد سلب فوریت آنرا رای دهد مذاکره در آن بطور عادی صورت خواهد گرفت.

اخطار راجع بمنافی بودن لوایح و طرح‌ها با قوانین اساسی کشور یا تناقض آن با قوانین موضوعه یا اخطار راجع به نظامنامه داخلی مجلس مقدم باظهارات دیگر است.

هریک از نمایندگان حق دارد در موقع شور در کلیات از مجلس کتبا تقاضا نماید که طرح یا لایحه قانونی که در مجلس مطرح است موقتا یا دائما مسکوت بماند. در این قبیل موارد در خصوص ردّ یا قبول این تقاضا قبل از آنکه در موضوع اصلی بحث شود پس از توضیح مختصر پیشنهاد‌کننده و پاسخ آن از طرف یک مخالف که باید با رعایت اختصار کامل بعمل آید و محدود به بحث در موضوع مسکوت ماندن باشد رای گرفته می‌شود.

هر یک از نمایندگان حق دارند پیشنهاد کنند که طرح یا لایحه‌ای که در مجلس مطرح است از دستور خارج شود (پس از توضیح مختصر پیشنهادکننده و جواب آن از طرف یک مخالف که باز باید با رعایت اختصار کامل بعمل آید ) در صورت تصویب پیشنهاد مزبور طرح یا لایحه فوق‌الذکر جزء دستور دو هفته بعد قرار خواهد گرفت در این صورت کمیسیون مذکور در ماده 45 پیشنهاد‌دهنده را دعوت کرده و پس از استماع بیانات او تصمیم مقتضی خواهد گرفت و در موقعی که موضوع مجددا طرح می‌شود کسانیکه سابقا اجازه خواسته‌اند اجازه آن‌ها محفوظ خواهد بود.

در مسائل و موادی که مشتمل بر فقرات مختلف است هرگاه تجزیه آن از طرف یک نماینده خواسته شود باید آن ماده یا مطلب تقسیم و جزء بجزء بدون توضیح و بحث با قیام و قعود رای گرفته شود و در پایان مجددا در باب فقراتی که قبول شده است اخذ رای موافق ماده 117 بعمل آید.

نتیجه رای مجلس را رئیس با صدای بلند اعلام می‌کند از این قرار که مجلس فلان مطلب را قبول یا رد کرد.

رای دادن در مجلس بر سه قسم است: 1- با قیام و قعود. 2- رای علنی با ورقه (با نام نماینده ). 3- رای مخفی با مهره یا ورقه (بی‌نام نماینده).

بطور کلی در تمام مسائل با قیام و قعود رای گرفته می‌شود مگر در موارد مذکور در ماده 118 و ماده 121 نسبت بمسائل ذیل رای باورقه ممنوع است و اخذ رای باقیام و قعود حتمی است: 1- در صورتی که در تفسیر و توضیح یکی از مواد این آئین‌نامه اختلافی حاصل و منجر باخذ رای شود. 2- در مورد مطالبی که در مجلس عنوان و برای بحث در آن تقاضای رای شود. 3- در موارد کفایت مذاکرات. 4- در موارد رای بقسمت‌هائی که تجزیه شده. 5- در مورد تقاضای خروج از دستور لایحه یاطرح. 6- در مورد حق تقدم مگر مواقعی که تقدم آن در آئین‌نامه مصّرح است. 7- در مورد توبیخ با منع حضور.

در موارد ذیل اخذ رای با ورقه حتمی است: 1- مواقعی که بوسیله قیام و قعود نتیجه رای مشکوک باشد. 2- در تمام لوایح قانونی که مالیات یا عوارضی را بر قرار یا مالیات و عوارضی را که برقرار بوده ملغی می‌کند و اصلاح یا تغییر می‌دهد. 3- در لایحه بودجه و کلیّه لوایح اعتبارات اضافی و فوق‌العاده و کلیّه انتقالات املاک و اموال دولتی و وام‌ها و امتیازات. 4- در موردی که پنج نفر از نمایندگان حاضر در مجلس اخذ رای با ورقه را کتبا تقاضا نمایند. 5- در مورد اخذ رای اعتماد بدولت.

در موقع اعلام نتیجه رای رئیس عده حضار در موقع اعلام رای را اعلام مینماید.

ترتیب اخذ رای با اوراق بقرار ذیل است. هر نماینده دارای دو نوع ورقه یعنی ورقه سفید و کبود است که اسم آن نماینده روی آن چاپ شده ورقه سفید علامت قبول و ورقه کبود علامت ردّ است. هنگام اخذ رای باورقه که حتما باید در محل نطق بعمل آید اسامی نمایندگان یک یک بوسیله یکی از منشیان بترتیب حروف تهجی خوانده می‌شود و پس از آنکه حضور یا عدم حضور هر نماینده در مجلس معین شد مقابل اسم او علامت‌گذارده و از طرف هیات منشیان ثبت می‌گردد و نماینده‌ایکه اسم او قرائت شد در محل نطق حاضر می‌شود و رای موافق یا مخالف خود را بمنشی می‌دهد که آنرا در ظرفی که در محل نطق گذارده شده بیندازد. اشخاصی که در جلسه حضور داشته و بمحل نطق نروند یا بروند ولی ورقه ندهند یا ورقه بی‌اسم بدهند ممتنع محسوب می‌شوند.

نتیجه رای باقیام و قعود را منشیان تشخیص میدهند و رئیس طبق آن اعلام مینماید. هرگاه نتیجه در دفعه اول مشکوک شد باورقه رای گرفته می‌شود دراینصورت در فاصله بین اخذ رای دفعه اول و دوم کسی حق نطق ندارد مگر برای اخطار نظامنامه‌ای.

در مواردی که اخذ رای باید با ورقه بعمل آید اگر ده نفر از نمایندگان حاضر در جلسه کتبا تقاضا نمایند رای مخفی گرفته می‌شود و اسامی اشخاصی که تقاضای رای مخفی نموده‌اند در صورت مجلس ثبت خواهد شد جز در مورد رای اعتماد بدولت که حتما باید باورقه و علنی رای گرفته شود.

اخذ رای مخفی بترتیبی است که در باب اخذ رای علنی با اوراق ذکر شده منتهی دراین مورد بدوا سه نفر بقرعه تعیین می‌شوند که با دو نفر از منشیان بتشخیص رئیس برای نظارت در اخذ و استخراج آراء انجام وظیفه نمایند. در صورتی که رای مخفی مربوط بانتخاب اشخاص باشد اوراق رای را در ظرف مخصوصی و مهره تفتیشیّه را در ظرف دیگر میاندازند و در صورتی که بامهره باشد مهره‌های سفید و سیاه استعمال خواهد شد و مهره سفید علامت قبول و مهره سیاه علامت ردّ است.

در مورد اخذ رای مخفی با مهره هریک از نمایندگان که اسم او خوانده شد بترتیبی که در ماده 120 مقرّر است در محل نطق حاضر شده و مهره رای خود را در داخل کیسه‌ایکه روی آن نوشته شده «مخصوص رای است» میاندازد و مهره دیگر را نیز که نزد خود دارد بطور مخفی در کیسه دیگر برنگ دیگر که روی آن نوشته شده «کیسه مهره‌های زائد» و در محل نطق قرارداده شده میاندازد و مهره تفتیشیّه را که برنگ دیگر است و منشی در موقع اخذ رای برای تعیین تعداد رای‌دهندگان بآنها داده بظرف مخصوصی که روی میز منشی‌ها گذاشته شده میاندازد و اگر رای‌دهنده رای خود را کاملا مخفی نکند و بطریقی آنرا بنمایاند رای آن یکنفر باطل محسوب می‌شود.

پس از خاتمه اخذ رای هیات نظارت آراء ماخوذه را که در کیسه رای است در همان جلسه در ظرف دیگر میریزند و آنرا بطور آشکار شماره می‌کنند و مهره‌های سفید و سیاه را از یکدیگر جدا میسازند و با عده اسامی ثبت شده و مهره‌های تفتیشیّه تطبیق مینمایند و نتیجه را باطلاع رئیس میرسانند و رئیس فورا نتیجه را اعلام میدارد. در جلوی اسامی غائبین و ممتنعین هیات نظارت علامت مخصوص میگذارد.

پیشنهادکنندگان اخذ رای مخفی یا اخذ رای باورقه مادام که پیشنهادشان در جلسه علنی خوانده نشده حق دارند آنرا جزء یا کلا استرداد کنند ولی پس از قرائت پیشنهاد در مجلس دیگر حق استرداد امضای خود را نخواهند داشت.

انتخاباتی که در جلسه علنی برای تعیین هیات رئیسه بعمل میآید و همچنین انتخاباتی که برای تعیین اعضاء کمیسیون‌ها می‌شود و نیز سایر انتخابات راجع باشخاص و همینطور انتخاب هیات رئیسه کمیسیون‌های مجلس باید با رای مخفی و با ورقه باشد.

نمایندگانی که در موقع اخذ رای از جلسه خارج شوند یا کسانیکه در این موقع در خارج جلسه باشند و با وجود دعوت رئیس حضور بهم نرسانند و عدم حضور آن‌ها موجب عدم حصول حدنصاب برای اخذ رای باشد در آن روز غائب بی‌اجازه محسوب شده و طبق این آئین نامه جریمه می‌شوند و اسامی آن‌ها در جلسه بعد قرائت می‌شود.

تشخیص حصول اکثریت با منشیان است که بوسیله رئیس اعلام می‌شود مگر در مواردیکه پنج نفر از نمایندگان بلافاصله نسبت برای اتخاذی اظهار شک نمایند که در این صورت بر طبق ماده 118 عمل خواهد شد.

کلیّه انتخاباتی که در مجلس و کمیسیون‌ها و شعب بعمل میآید اعمّ از اینکه فردی باشد یا جمعی (باستثنای انتخاب رئیس مجلس) باکثریت نسبی خواهد بود. در مورد رئیس مجلس اگر در دفعه اول اکثریت تام حاصل نشد در دفعه دوم اکثریت نسبی کافی خواهد بود و در صورت تساوی آراء یکی از منتخبین بحکم قرعه تعیین می‌شود.

در انتخاباتی که باکثریت نسبی از طرف مجلس بعمل آمده است هرگاه یکی از منتخبین بلافاصله پس از اعلام نتیجه استعفا دهد جای او شخص بعدی منتخب محسوب خواهد شد.

هرگاه نماینده‌ای در موقع اخذ آراء رای خود را نفیا یا اثباتا اظهار نکند ممتنع محسوب خواهد شد.

در صورتی که نمایده‌ای صلاح‌اندیشی‌هائی داشته باشد و یا در یکی از سازمانهای دولتی یا بسته بدولت یا موسساتی که با سرمایه یا بکمک مالی دولت و یا از وجوه عمومی بعضا یا کلا اداره می‌شود عملیاتی مخالف اصول یا بر خلاف قانون و مقررّات قانونی مشاهده نماید و یا از سوء اداره و سوء جریانی اطلاع پیدا کند حق دارد راجع بآن موضوع در ضمن نطق قبل یا بعد از دستور در مجلس یا کتبا توسط رئیس بوزیر مسئول یا نخست‌وزیر بطور اختصار تذکر دهد و یا از مقام ریاست تقاضا نماید که بدولت تذکر دهد.

هر یک از نمایندگان می‌تواند راجع بمسائل مملکتی اعمّ از مسائل داخلی یا خارجی از دولت سوال کند. سوال باید کتبی و روشن و مختصر بوده و جنبه استفهامی داشته باشد متن سوال برئیس مجلس تقدیم و برای وزیر مربوطه فورا فرستاده می‌شود.

بدستور رئیس سوالات نمایندگان در اداره قوانین مجلس بر حسب موضوع و وزارتخانه طبقه‌بندی و نمره‌گذاری می‌شود و در ورقه مخصوصی سوالات و همچنین تاریخ ادای جواب بترتیب قید می‌شود. این ورقه باید بعده لازم طبع و برای کلیّه وزراء و نمایندگان و مخبرین جرائد بیدرنگ ارسال و در روز جواب نیز بین تماشاچیان قبلا توزیع شود و نیز ممکن است در روز و ساعتی که برای سوالات اختصاص داده شده هر نماینده‌ای با اجازه رئیس و موافقت قبلی وزیر یا معاون او سوال خود را فی‌المجلس ایراد کند.

بسوال نمایندگان باید منتهی تا یک هفته و در روزی که رئیس مجلس تعیین خواهد کرد جواب داده شود وزراء بحکم اصل 60 متمّم قانون‌اساسی در روز مزبور در جلسه حاضر خواهند شد و همینکه رئیس مجلس موضوع سوال و نام نماینده‌ایرا که سوال کرده‌است ذکر نمود وزیر مسئول جواب خواهد داد. هرگاه وزیر بدلائلی استتار موضوع را لازم بداند در جلسه سرّی مذاکره خواهد شد چنانچه وزیر یا معاون عذر موجهی برای عدم حضور در موعد معین داشته باشند باید برئیس مجلس اطلاع داده تقاضای تعویق جواب بهفته بعد نماید ولی اگر بدون عذر موجه در وقت معین برای دادن جواب در مجلس حاضر نباشد و یا برئیس در باب عذر عدم حضور خود اطلاع نداده باشد و یا پس از تعویق بهفته بعد باز در آنموقع حاضر نشود از طرف رئیس وقت جدید تعیین و بوزیر اخطار می‌شود که در صورت عدم حضور برای تخلف از اصل 42 قانون اساسی مورد استیضاح مجلس واقع خواهد شد و رونوشت این اخطار برای نخست‌وزیر ارسال می‌گردد.

موقعی که سوال مطرح شد وزیر طرف سوال جواب خواهد داد اگر جواب وزیر قانع‌کننده نبود سوال‌کننده می‌تواند در پاسخ وزیر اظهاراتی بنماید اگر بیانات و توضیحاتی که وزیر مسئول در جواب سوال‌کننده اظهار مینماید قانع‌کننده نبود رئیس مجلس بتقاضای سوال‌کننده موضوع را بکمیسیون مربوط ارجاع مینماید کمیسیون نظر خودرا مبنی بر اینکه جواب وزیر قانع‌کننده بوده است یا خیر به مجلس گزارش می‌دهد و مجلس با رای علنی گزارش کمیسیون را تایید یا رد مینماید و نتیجه رای مجلس به دولت ابلاغ می‌شود.

هر نماینده‌ایکه نقض قانون و یا مسامحه در اجرای آن مشاهده نماید حق دارد بر طبق اصل 27 و اصل 42 قانون اساسی یکی از وزراء و یا هیات دولت را مورد استیضاح قرار دهد و نیز ممکن است استیضاح در باب سوء اداره و سوء سیاست داخلی و خارجی دولت با ذکر موارد آن باشد.

هر نماینده‌ای که از وزیر یا وزیران بخواهد استیضاح نماید باید تقاضای خود را کتبا در جلسه علنی برئیس بدهد و در آن تقاضا موضوع استیضاح را صریحا و با ذکر موارد معین نماید تقاضای مزبور در آن جلسه یا جلسه بعد قرائت و در ظرف دو روز برای وزیر یا وزیران مورد استیضاح فرستاده خواهد شد.

پس از ابلاغ ورقه استیضاح بوزیر یا وزراء مورد استیضاح وزیر یا وزرای مزبور در اولین جلسه در مجلس حاضر می‌شوند و مجلس پس از شنیدن نظر آنان راجع بتعیین وقت بدون مذاکره در اصل موضوع روز استیضاح را که نباید بیش از سه هفته بتاخیر افتد معین مینماید و استیضاح در دستور آن روز گذاشته خواهد شد. تعیین وقت در مدت مقرّر در این ماده حتمی است و تاخیر آن ممکن نخواهد بود مگر با موافقت استیضاح‌کننده و دولت.

استیضاح‌کننده مجاز نخواهد بود در ضمن استدلال و توضیحات خود موضوع‌های دیگری را غیر از موضوعی که قبلا اعلام کرده مورد بحث قرار دهد.

استیضاح‌کننده حق دارد پس از پاسخ وزیر یا وزیران مورد استیضاح در باب بیانات آنان نسبت باستیضاح توضیحات تکمیلی بدهد بشرطی که آن توضیحات مختصر باشد. نمایندگان دیگر نیز بترتیب موافق و مخالف میتوانند صحبت کنند.

پس از آنکه وزیر یا وزیران در مجلس حاضر شدند و استیضاح بعمل آمده و مذاکرات خاتمه یافت هر یک از نمایندگان حق دارد کتبا نسبت بوزیر یا وزیران تقاضای رای مثبت یا منفی نماید و برای رای ساکت لااقل پنج نفر بایستی تقاضا کنند. رای مثبت آنست که مجلس توضیحات وزیر یا وزیران مورد استیضاح را تصدیق و نسبت بآنان اظهار اعتماد نماید. رای منفی آنست که توضیحات دولت را در موضوع استیضاح تصدیق ننماید. رای ساکت آنست که مجلس درباره تصدیق یا عدم تصدیق موضوع استیضاح ساکت باشد.

درصورتی که رای ساکت از طرف پنج نفر از نمایندگان تقاضا شود طرح آن مقدم بر رای مثبت خواهد بود. اگر رای ساکت ردّ شد بلافاصله رای مثبت گرفته خواهد شد و همچنین در صورتی که پیشنهادی نرسیده باشد رای مثبت گرفته خواهد شد.

در موقعی که استیضاح در دستور مجلس است تغییر دستور مجلس جایز نیست و باید جلسات مجلس تا اختتام استیضاح متوالیا تشکیل گردد.

سوال و استیضاح نماینده از نماینده دیگر ممنوع است.

نمایندگان سنا مصون از هرگونه تعرض و تعقیب می‌باشند مگر در موارد مذکور در مواد ذیل:

هرگاه نماینده‌ای بارتکاب جنحه یا جنایتی متهم شود اعمّ از اینکه تاریخ عمل منشاء اتهام از زمان نمایندگی یا قبل از آن باشد وزیر دادگستری باید گزارشی مشتمل بر موضوع اتهام و دلائل و مدارک قانونی آن بمجلس سنا تقدیم نماید. گزارش مزبور در اولین جلسه علنی مجلس قرائت و بدون مباحثه بکمیسیون دادگستری ارجاع خواهد شد.

اگر نماینده‌ای در حین ارتکاب جنایت در خارج از محوطه مجلس سنا دستگیر شود باید فورا بمجلس سنا اعزام گردد و در اینمورد گزارش کار در اولین جلسه علنی مجلس قرائت و بدون مباحثه بکمیسیون دادگستری رجوع می‌شود. این حکم نسبت بنماینده‌ایکه در محوطه مجلس سنا در حین ارتکاب جنحه و یا جنایت بامر رئیس مجلس دستگیر شود نیز جاری است.

در مورد مذکور در ماده 149 توقیف موقت متهم بحکم رئیس مجلس سنا بعمل خواهد آمد و ادامه توقیف یا استخلاص متهم منوط برای کمیسیون دادگستری است.

در هر یک از موارد فوق کمیسیون دادگستری پس از وصول گزارش و پرونده امر مکلّف است همه قسم تحقیقات از قبیل مراجعه باسناد و مدارک و خواستن توضیحات از شخص متهم و تحقیقات از اشخاص دیگری که لازم بداند بعمل آورد و در اسرع اوقات گزارش خود را تقدیم مجلس نماید. این گزارش خواه دائر بورود اتهام و خواه مبنی بر عدم ورود اتهام باشد در جلسه علنی مجلس طرح می‌شود و در این باب پس از اظهار نظر یک مخالف و یک موافق رای گرفته می‌شود. درصورتی که رای مجلس بر عدم تعقیب باشد رئیس مجلس مراتب را اعلام مینماید و هرگاه مبنی بر تعقیب باشد از او مصونیت سلب شده و پرونده از طریق دادگستری به محکمه صلاحیت دار ارجاع می‌شود.

اگر موضوع اتهام ارتکاب جرم بر علیه استقلال و تمامیت ارضی کشور باشد رسیدگی بگزارش کمیسیون دادگستری بتشخیص هیات رئیسه در جلسه سری بعمل خواهد آمد.

محاکم صالحه در اسرع اوقات بموضوع اتهام رسیدگی کرده رای خواهند داد.

وزیر دادگستری مکلّف است پس از قطعیت رای در اولین فرصت آنرا باطلاع مجلس برساند. هرگاه رای مزبور مبنی بر تبرئه نماینده مورد تعقیب باشد مصونیت قانونی او اعاده می‌شود و در صورتی که محکومیت عضو مجلس سنا از نوع محکومیت‌هائی باشد که بموجب قانون انتخابات مجلس سنا مانع حق انتخاب شدن است از مقام نمایندگی منعزل می‌گردد و نسبت بانتخاب نماینده دیگر از طرف ملت یا انتصاب آن از طرف مقام سلطنت بر طبق قانون انتخابات اقدام می‌شود.

هیچیک از نمایندگان برای اظهاراتی که در جلسه مجلس یا کمیسیون‌ها مینماید یا رایی که می‌دهد بهیچ عنوان اعمّ از حقوقی و جزائی قابل تعقیب نخواهد بود.

غیر از موارد مذکور در ماده 155 دعوی حقوقی بر نمایندگان مانعی ندارد و طبق مقررّات عمومی مربوط بمراجع صالحه قضائی است و فقط بازداشت نماینده در قبال وجه محکوم به و بحکم اوراق لازم‌الاجراء باجازه مجلس سنا خواهد بود.

هرگاه نسبت بنماینده‌ایکه سابقا وزیر بوده اعلام جرمی مربوط بعمل وزارتش شود اوراق و مدارک مربوط بر طبق قانون محاکمه وزراء از طرف رئیس مجلس بکمیسیون شماره 9 (عرایض و مرخصی و محاسبات) ارجاع و سپس طبق مواد 3و4و5و6و7 قانون محاکمه وزراء عمل خواهد شد.

در ظرف دوره اجلاسیه علاوه بر تعطیل تابستان مجلس از 25 اسفند هرسال تا 20 فروردین ماه سال بعد تعطیل خواهد بود. رئیس مجلس بتقاضای 20 نفر از نمایندگان یا درخواست دولت در اوقات تعطیل می‌تواند مجلس را بطور فوق‌العاده دعوت بانعقاد نماید.

در دوره اجلاسیه مجلس بهیچ نماینده بیش از بیست روز مرخصی متوالی یا متناوب با استفاده از حقوق داده نخواهد شد مگر در مورد اشخاص که بر اثر حوادث غیر مترقبه قادر بحضور نباشند و یا مریض بستری باشند باتحصیل اجازه از کمیسیون شماره 9 بشرط آنکه حداکثر از شش ماه تجاوز نکند.

بغیبت بی‌اجازه حقوق و مقررّی تعلق نمیگیرد.

اجازه مرخصی از جلسات هر شعبه یا کمیسیون یا جلسات هیات رئیسه در هر ماه برای یک جلسه با تصویب رئیس خواهد بود. کمیسیون یا شعبه یا رئیس مجلس است و برای بیش از یک مرتبه در ماه محتاج به تصویب کمیسیون شماره 9

کمیسیون شماره 9 (عرایض و مرخصی و محاسبات) برای اجازه مرخصی نمایندگان طبق ماده 159 باید ترتیبی اتخاذ نماید که حاضرین در مرکز کمتر از دو ثلث نباشند.

در هر موقعی که مجلس صلاح بداند می‌تواند هیاتی از نمایندگان را انتخاب کند که مامور امری بشوند یا در محلی حضور بهمرسانند. عده اعضاء و طرز انتخاب آن هیات برای مجلس است.

برای عرض تبریک بحضور اعلیحضرت همایونی و انجام امور تشریفاتی هیات رئیسه مجلس سمت نمایندگی را خواهد داشت.

رئیس مجلس بر سایر اعضاء و هیات رئیسه و تمام دوائر مجلس سنا ریاست دارد.

حفظ انتظام و امنیت محوطه مجلس بعهده رئیس مجلس و در غیاب او بعهده نایب رئیس است و هیچ مقام و قوه‌ای بدون اجازه رئیس حق مداخله در محوطه و امور مجلس را ندارد. تعیین عده قوای انتظامی که برای این امر لازم است و انتخاب آن‌ها بسته بتصمیم خود رئیس و در تحت اوامر اواست.

رئیس و در غیاب او نایب رئیس از طرف مجلس حافظ و مجری کلیّه نظامات مقررّه در مجلس هستند و بطور کلی تمام وظائف رئیس در موقع غیبت او بعهده یکی از نواب رئیس خواهد بود.

بغیر از وزراء و معاونین آن‌ها و اعضاء اداری مجلس به تشخیص رئیس مجلس و پیشخدمت‌های مخصوص (با علائم مشخصه) هیچکس دیگر بهیچ عنوان در موقع تشکیل جلسه حق ورود بمحل انعقاد جلسه را ندارد.

مخبرین جراید و تماشاچیان با داشتن اجازه مخصوص همان جلسه که با مهر بازرسی و امضاء رئیس بازرسی صادر شده باشد و نیز مامورین انتظامی بدستور رئیس مجلس در محل‌های مخصوص حق حضور خواهند داشت و باید در تمام جلسه ساکت باشند و از هرگونه تظاهر خودداری کنند و اگر نه بامر رئیس از مجلس اخراج می‌شوند.

حمل هر نوع اسلحه برای کسانی که وارد محوطه مجلس می‌شوند باستثنای مامورین خاص مجلس که اجازه مخصوص داشته باشند ممنوع است.

هر یک از تماشاچیان و نمایندگان جرائد که باعث اغتشاش و اختلال نظم مجلس شود و یا نسبت برئیس یا نمایندگان مجلس یا وزراء و معاونین و یا سایر افراد توهین و تهدید نماید بامر رئیس مجلس از تالار جلسه اخراج و توقیف می‌شود درصورتی که عمل او مستوجب تعقیب کیفری باشد در ظرف 24 ساعت بمراجع صالحه تسلیم خواهد شد.

صندلی‌های ردیف اول مقابل جایگاه هیات رئیسه اختصاص بوزراء و معاونین آن‌ها و مخبرین شعب و کمیسیون‌ها دارد و سایر نمایندگان حق جلوس در آن ردیف را ندارد و در صورت تخلف از طرف مقام ریاست تذکر داده خواهد شد.

کلیّه امور اداری اعمّ از مالی و سازمانی و استخدامی و نقل و انتقالات و غیره بعهده هیات رئیسه است و تحت نظر رئیس اداره می‌شود و نیز کلیّه احکام صادره اعمّ از ترفیع و اضافه و نقل و انتقالات باید بامضاء رئیس مجلس برسد.

منشیان مجلس مراقبت در تحریر صورت مذاکرات و طبع و توزیع آن خواهند داشت و نیز قرائت لوایح و طرح‌ها و نوشته جات و مطالبی که راجع بمجلس است و باید باطلاع مجلس برسد، همچنین تنظیم پیشنهادهای واصله از طرف نمایندگان بترتیب وصول باقید شماره و ثبت و ترتیب اجازاتی که نمایندگان برای نطق میخواهند با رعایت حق تقدم و قید شماره ترتیب بعهده آن‌ها است.

وظایف کارپردازان عبارت است از: 1- تهیّه بودجه سالانه بترتیبی که در ماده بعد مقرّر است. 2- تنظیم لایحه تفریغ بودجه هر سال قبل از آخر ماه ششم سال بعد و تقدیم آن به مجلس تا از مجلس بکمیسیون عرایض و مرخصی و محاسبات ارجاع شده گزارش آن کمیسیون پس از رسیدگی به مجلس سنا تقدیم شود. 3- مراقبت در حفظ و اداره و ثبت ابنیه و اموال و موسسات مجلس. 4- نظارت در اجرای بودجه و پرداختها و امضاء کلیّه حوالجات و اسناد که باید از صندوق مجلس پرداخته شود. 5- تنظیم و رسیدگی و تصدیق حساب‌های ماهانه و ارسال آن‌ها به کمیسیون شماره 9 (عرایض و مرخصی و محاسبات).

کارپردازان بودجه سالانه مجلس سنا را تهیّه می‌کنند و پس از تصویب هیات رئیسه در جلسه علنی در نیمه اول اسفندماه هر سال برای سال بعد تقدیم می‌شود و از آنجا بکمیسیون شماره 9 (عرایض و مرخصی و محاسبات) ارسال می‌گردد. کمیسیون پس از رسیدگی گزارش آنرا برای تصویب به مجلس تقدیم مینماید.

کارپردازان میتوانند برای تصدی کارهای مختلف از بین خود اشخاص معینی را معلوم کنند بدون اینکه مسئولیت جمعی آنان از بین برود.

سازمان اداری مجلس سنا مطابق آئین‌نامه‌ایست که هیات رئیسه بر حسب احتیاجات مجلس مکلّف است تا دو ماه پس از تصویب این آئین‌نامه آنرا تهیّه و تصویب و بمرحله اجرا بگذارد.

هر نماینده که بخواهد استعفا کند استعفانامه خودرا بعنوان رئیس مجلس می‌نویسد و رئیس مجلس آنرا در اولین جلسه علنی باطلاع مجلس میرساند. شخص مستعفی در ظرف پانزده روز از تاریخ قرائت استعفانامه در مجلس می‌تواند آنرا مسترد دارد و الاّ پس از خاتمه اینمدت نماینده مزبور مستعفی شناخته می‌شود و مراتب از طریق هیات رئیسه بوزارت کشور اعلام می‌گردد تا نسبت بانتخاب جانشین او اقدام لازم بعمل آید.

در ابتدای هر دوره اجلاسیه، مجلس خطابه‌ای بحضور اعلیحضرت همایونی عرض و آمادگی خود را اعلام میدارد.

مقررّی نمایندگان مجلس از تاریخی که اعتبارنامه آنان تصویب شود محسوب خواهد گردید و تعیین میزان آن در هر سال بسته بتصویب و تامین اعتبار آن ضمن بودجه مجلس خواهد بود و مقررّی رئیس دو برابر مقررّی نمایندگان خواهد بود.

در مواردیکه نسبت به مفاد این آئین‌نامه اختلافی حاصل شود حل اختلاف باهیات رئیسه است و در حین انعقاد مجلس نظر رئیس قاطع خواهد بود.

تغییر این آئین‌نامه یا یک یا چند ماده از آن فقط وقتی ممکن است در مجلس سنا مطرح شود که پیشنهادی لااقل بامضاء پانزده نفر رسیده باشد که پس از تقدیم بمقام ریاست بکمیسیون شماره 3 ارجاع خواهد شد، مگر در موردیکه مجلس برای این کار تشکیل کمیسیون مخصوصی را لازم بداند.

موادی که از طرف کمیسیون مختلطی که از نمایندگان مجلسین و بانتخاب آنان برای حسن جریان امور بین مجلسین و حل اختلافات ممکنه تصویب شده یا بشود جزء آئین‌نامه داخلی مجلس سنا مندرج و متقابلا قابل اجراء خواهد بود.

برای بحث کلی در مسائل مهمه مملکتی به تقاضای پنج نفر وقت مخصوص معین می‌گردد که جلسه فوق‌العاده با حضور نخست‌وزیر و اعضاء دولت تشکیل شود و موضوع باید قبلا باطلاع رئیس برسد.

هرگاه یکی از نمایندگان مجلس سنا فوت نماید رئیس درابتداء جلسه مراتب را اظهار و به احترام متوفی یک دقیقه سکوت اعلام و سپس وارد دستور می‌شود.